تخريب و تعطيلي مساجد ؛ از استالين تا عليافها
بررسي و مقايسه سياست نظام كمونيستي در دورة شوروي و دولت باكو در دورة حاكميت عليافها نسبت به دين اسلام و مساجد، به روشني حاكي از آن است كه دولت باكو همان سياست نظام كمونيستي شوروي را ادامه ميدهد.
عارف محمد زاده
تخريب و تعطيل مساجد فعال و بزرگ در مناطق مختلف ايران شمالي (جمهوري آذربايجان) به يكي از طرحهاي ادامهدار و دايمي دولت باكو تبديل شده است. در دورة اتحاد شوروي و حاكميت نظام كمونيستي، به ويژه بعد از تثبيت قدرت استالين در دهة چهل ميلادي (1930 تا 1940) (1309 تا 1319) دستگيري، كشتار و تبعيد علما، فعالان و روشنفكران ديني دامنة وحشتناكي پيدا كرد و همزمان همة مساجد در مناطق مسلماننشين شوروي از جمله در سرزمينهاي قفقازي جدا شده از ايران، تعطيل گرديد و يا توسط حاكمان كمونيست در باكو و ديگر مناطق به انبار كالا و ... تبديل شد. در جمهوريهاي مسلماننشين شوروي سابق فقط برخي مساجد توسط مأموران سازمان اطلاعات (ك . گ . ب) جهت تبليغات درميان مسلمانان خارج از شوروي باز بود. سازمان اطلاعات شوروي در تاشكند و بخارا يكي دو مدرسه با عنوان مدرسه ديني داير كرده بود. در اين مدارس مأموران ك . گ . ب در سطحي بسيار پايين آموزش دروس ديني ميديدند و سپس به عنوان « روحاني و شيخالاسلام» وظايف محول شده از سوي سازمان اطلاعاتي مسكو را انجام ميدادند. طي هفتاد سال حاكميت نظام كمونيستي بر سراسر اتحاد شوروي، عموم مسلمانان نه تنها از آموزش احكام و معارف اسلامي محروم بودند، بلكه در صورت انجام فرايض ديني يا انتقال معلومات ديني به ديگران به عنوان «جاسوس و دشمن خلق» محاكمه ميشدند... بعد از فروپاشي شوروي، جمهوريهاي مسلماننشين از جمله جمهوري آذربايجان (ايران شمالي) از لحاظ جغرافيايي مستقل شدند. مردم مسلمان ايران شمالي كه بيش از 85 درصد آنها شيعه هستند، در پي آزادي از چنگالهاي آهنين كمونيسم، با شور و اشتياق فراوان به احياي هويت اسلامي خويش همت گماشتند. يكي از نخستين اقدامات اهالي متدين در شهرهاي مختلف از جمله باكو، گنجه، لنكران، نخجوان و ... بازگشايي مساجدي بود كه دهها سال تعطيل شده بودند. از جملة مساجد معروف، مسجد جامع باكو (مسجد جمعه) بود كه در اندك مدتي به يكي از كانونهاي عبادت اهالي مؤمن تبديل شد ...
رويكرد مسلمانان به مساجد، بازگشايي و بازسازي آنها يكي از آشكارترين و معنادارترين جلوههاي بروز هويت اسلامي بود. اين حركت در سراسر ايران شمالي (جمهوري آذربايجان) محسوس بود. به گونهاي كه در تمام شهرها، هنگام نماز، نواي دلنشين اذان از مساجد به گوش ميرسيد. اين، علامت روشني بود، حاكي از آن كه مردم به دنبال بازيابي هويت اصيل و اسلامي و ريشهدار خويش هستند.
در سالهاي نخست بعد از فروپاشي شوروي، دولت باكو كه همچنان توسط كمونيستهاي قديمي و يا پانتركيستهاي افراطي اداره ميشد، نتوانست از بازگشايي و بازسازي مساجد و حضور مردم در مساجد، و به بيان روشن « از تبديل شدن مسجد به يكي از كانونهاي شكلدهنده افكار عمومي» جلوگيري كند. ناتواني دولت باكو در اين باره سه دليل عمده داشت:
الف) آشفتگيهاي اقتصادي و سياسي ناشي از فروپاشي شوروي
ب) مناقشة قرهباغ
ج) گستردگي و نيرومندي حركت عمومي درگرايش به مساجد.
به قدرت رسیدن حیدر علی اف با سابقه نیم قرن خدمتگزاری به نظام کمونیستی
حيدرعلياف هنگامي به قدرت رسيد كه چند سال از فروپاشي شوروي گذشته بود. و با بركناري ابوالفضل ايلچيبيگ، آشفتگيهاي سياسي فروكش كرده و مردم به وضعيت فلاكتبار اقتصادي عادت كرده بودند، حيدرعلياف در نخستين اقدام سياسي خود توافقنامه آتشبس با ارمنستان را امضا كرد (1994/1373) و بدين وسيله از فشارهاي مناقشة قرهباغ رها شد!.. پس از اين اقدامات، مبارزه گستردة حيدرعلياف با فعالان اسلامي شروع شد. علياف كه يكي از چهرههاي مشهور نظام كمونيستي شوروي بود، بعد از امضاي توافقنامه آتشبس با ارمنستان و سركوب آمونها (رزمندگان داوطلب قرهباغ)، طرح وسيع خود را در مبارزه با اسلام و اسلامگرايي به اجرا گذاشت. وي در نخستين اقدام براي كاستن از گستردگي حركت اسلامي و ايجاد رعب و وحشت در بين مردم مسلمان، «حزب اسلام» را كه اغلب فعالان ديني در چارچوب آن گردآمده بودند، آماج حملات مأموران دستگاه امنيتي خود قرار داد. دهها تن از اعضاي حزب از جمله فعالان اصلي آن دستگير و برخي زير شكنجه به شهادت رسيدند. علياكرام علياف رهبر حزب اسلام به يازده سال زندان محكوم شد و ...
ساختمانهاي حزب اسلامي از سوي دولت مصادره شد و دولت اعلام كرد كه فعالان اسلامي (دينداران) حق فعاليت سياسي ندارند!
حيدرعلياف در اقدامات بعدي خود، حوزههاي علميه نوپا را در شهرهاي مختلف تعطيل و مدرسان علوم ديني را تحت فشار و تعقيب قرار داد. پيش از حاكميت نظام كمونيستي شوروي در شهرهاي متعدد مانند گنجه، اردوباد، نخجوان، باكو و ... مدارس علوم ديني داير بود و علاوه بر اين، همواره صدها تن از اهالي اين شهرها در حوزههاي علميه مشهد، كربلا، نجف، قم و ... به تحصيل و تدريس علوم ديني اشتغال داشتند.
بعد از اين اقدامات، نوبت به مساجد رسيد.
نخست اعلام شد كه به فرمان رييس جمهور (حيدرعلياف) تشكيل كلاسهاي قرآن در مساجد ممنوع است. (معروف است كه علياف گفته بود: «به جاي آموزش قرآن به اطفال و نوجوان به آنها موسيقي و تاريخ آذربايجان را بياموزيد.»)
پس از آن به دستور حيدرعلياف ادارهاي با عنوان «كميتة دولتي نظارت بر امور ديني» تشكيل شد و فردي كه در افكار عمومي به داشتن گرايش به مسيحيت معروف بود، به رياست اين كميته منصوب شد. هرگونه فعاليت عبادي در مساجد تحت نظارت و با اجازة اين كميته صورت ميگيرد.
در اين مرحله اجراي پروژة تخريب و تعطيلي مساجد كه زمينة آن فراهم شده بود، آغاز گرديد. در ابتدا «مسجد كؤهنه گونشلي» در منطقة خطايي باكو تخريب شد. اهالي به اقدام دولت اعتراض كردند تا اعتراضها ثمري نبخشيد.
در گام بعدي يكي از مساجد تاريخي و فعال باكو مورد هدف قرار گرفت. مسجد جامع باكو به اين بهانه كه يك ساختمان تاريخي است و ارزش ميراث فرهنگي دارد، توسط پليس اشغال شد. امام جماعت مسجد آقاي ايلقار ابراهيم اوغلي دستگير و ماهها زنداني شد.
بعد از آن نوبت به نخجوان رسيد. بعد از فروپاشي شوروي مسجدي زيبا و بزرگ با نام «مسجد حضرت زهرا (س)» به همت اهالي نخجوان و مساعدت ايرانيها ساخته شد كه بعد از اتمام ساخته شدن آن، مقامات حاكم بر نخجوان اصرار داشتند كه آن را «مسجد حيدرعلياف؟!» بنامند كه با مخالفت شديد اهالي روبرو شدند. اغلب اهالي نخجوان اعتقاد ويژهاي به اين مسجد دارند، بخصوص كه نام مقدس حضرت زهرا «س» بر تارك آن ميدرخشد، با افزايش رويكرد مردم به اين مسجد، به دستور مقامات باكو، شعبة وزارت امنيت باكو در نخجوان به محاصرة مسجد پرداخت. ابتدا با تهديد و ارعاب از ورود اهالي به مسجد جلوگيري كردند. و سپس آن را تحت محاصره مأموران امنيتي قرار دادند تا كسي در مسجد حضور نيابد و سپس اين مسجد را نيز تعطيل كردند.( علاوه بر تعطيلي مسجد حضرت زهرا (س) در نخجوان، يك مسجد تاريخي ديگر با نام «مسجد زاويه» كه روبروي هتل تبريز واقع است، به محل آموزش آرايشگري زنانه تبديل شده است.)
بعد از مرگ حيدرعلياف نيز مبارزه با مساجد توسط حكومت باكو ادامه يافت.
چندي پيش فرماندار باكو اعلام كرد كه به دستور الهامعلياف، مساجد حق ندارند نواي اذان را پخش كنند. درمقابل اين حركت آشكار ضد اسلامي دولت، گروههاي مختلف مردم به اعتراض برخاستند، علاوه بر مطبوعات باکو و ايران، حتي مطبوعات تركيه نيز در اين باره واكنش نشان دادند. اعتراض مردم افزايش يافت و در نهايت دولت باكو كه پيشبيني ميكرد اعتراضات عمومي به مسايل تازهاي منجر شود، عقبنشيني كرد، اما پروژه مبارزه با مساجد و تخريب و تعطيلي آنها را ادامه داد.
در تازهترين مورد، «مسجد شهدا» (شهيدلر مسجدي) در باكو تعطيل شد و بعد از آن «مسجد حضرت محمد (ص)» در بخش ياسامال باكو كه از مساجد فعال بود، با حضور مأموران پليس تخريب شد. در پاسخ به اعتراض اهالي، مأموران به سركوب پرداختند و برخي از معترضين را دستگير و زنداني كردند. جرم آنها اعتراض به تخريب مسجد بود.
بررسي و مقايسه سياست نظام كمونيستي در دورة شوروي و دولت باكو در دورة حاكميت عليافها نسبت به دين اسلام و مساجد، به روشني حاكي از آن است كه دولت باكو همان سياست نظام كمونيستي شوروي را ادامه ميدهد.