حرکت آزادیبخش ایران شمالی
Shimal8iranim@yahoo.com
فارسي پژوهي در ايران شمالي
· علياصغر شعردوست
آموزش و پژوهش زبان فارسي در سالهاي اخير بيشتر در دانشكدة شرقشناسي دانشگاه دولتي باكو متمركز شده است. در اينجا تاريخچة تشكيل و فعاليت اين دانشكده، به اختصار ذكر ميشود. تشكيل دانشكده شرقشناسي در جلسه 30 مارس 1922 (1301 هجري خورشيدي). شوراي دانشگاه، به تصويب رسيد. پيش از آن شعبه شرق در دانشكده تاريخ و ادبيات فعال بود. پس از تصويب شورا، در واقع شعبه مذكور به دانشكده شرقشناسي تبديل شد. در 12 آوريل همان سال پروفسور پ.ك. ژوره خاورشناس مشهور به رياست دانشكده منصوب شد. تشكيل مدارس خاورشناسي مستقل، تربيت معلماني در زمينه تاريخ و زبان و ادبيات ملل ديگر و ايران، تربيت كادر مجرب براي كار در آرشيوها، موزهها و كتابخانهها، تربيت كارشناسان و متخصصان از كشورهاي همسايه از اقدامات اوليه بود.
طرح جديد شوراي دانشگاه باكو در 13 ژوييه 1922 م. به تصويب نهايي حكومت رسيد و امكانات و تجهيزات لازم جهت تشكيل دانشكده و كتابخانه آن اختصاص يافت.
پس از دانشكده شرقشناسي، دانشگاه باكو دانشمندان و محققان نامآوري چون چوپانزاده، گووايدولين، مشانينوف، بارتولد، سامويلوويچ، ژوزه، برتلس و ... را براي همكاري جذب كرد. هم اينان در تربيت و آموزش كادرهاي علمي آموزشي نقش به سزايي داشتند. دانشكده، در سالهاي نخست حيات خود، شامل دو شعبه زبان فراسي و زبان تركي [استانبولي] بود. سال 1957 (1336) شعبه عربي و در سال 1993 (1372) شعبه عبري نيز در شماره شعب دانشكده شرقشناسي درآمد.
در اين دانشكده سه كرسي فعاليت ميكنند: كرسي ادبيات عرب، كرسي ادبيات ايران و كرسي ادبيات تركي. جهات فعاليتهاي علمي پژوهشي كرسيهاي سهگانه چنين است:
1. كرسي ادبيات عرب:
پژوهشي در مسائل نظري و عملي زبان عربي ، بررسي مسائل متنشناسي و تاريخ ادبيات، آماده كردن كتب درسي و ديگر امكانات تحصيلي آموزشي.
2. كرسي ادبيات ايران:
بررسي مسائل ادبيات فارسي ، تهيه فرهنگ فارسي ـ آذري آثار نظامي گنجهاي، آماده كردن كتب و لوازم درسي.
3. كرسي ادبيات تركي: بررسي مسائل نظري و عملي زبان تركي استانبولي، روابط ادبي ايران شمالي و تركيه، تهيه كتاب درسي و ديگر لوازم.
در جنب كرسي ادبيات ايران مركز علمي ـ پژوهشي موسوم به «فرهنگ آثار نظامي» تشكيل يافته است. كادر علمي دانشكده شامل حدود چهل و پنج نفر استاد، دانشيار و ... ميباشد. اين گروه علاوه بر تدريس به فعاليتهاي تحقيقاتي نيز اشتغال دارند.
فاغالتحصيلان دانشكده، در دانشگاهها ، مدارس متوسطه، هنرستانها، انستيتوهاي شرقشناسي، نسخ خطي، تاريخ، ادبيات، زبانشناسي، فلسفه، حقوق، هنر و ... فرهنگستان علوم ايران شمالي، موزة نظامي، شعب برونمرزي راديو و تلويزيون و ... اشتغال مييابند.
دانشكده شرقشناسي دانشگاه باكو با دانشكدههاي شرقشناسي دانشگاههاي مسكو، سنپترزبورگ، تفليس، تاشكند، دوشنبه، آلماآتا، مخاچقلعه و دربند روابط علمي ـ آموزشي دارد. در سالهاي اخير به ايجاد ارتباط و تبادل علمي ـ ادبي با مراكز علمي و تحقيقاتي ايران، تركيه و كشورهاي عربي توجه خاصي ميشود. در سالهاي اخير به سعي اعضاي هيئت علمي و پژوهشگران دانشكده، كتابهاي زير تأليف شده است:
1. محمد علييف، و : ترجمه آذري قرآن كريم( به انضمام متن عربي)،1994 /1373
2. زمان، شخص و وجه فعل در زبان عربي، 1993 /1372
3. كاظم اف، م: اسلافِ نظامي، 1991 /1370
4. محمداف، ا: «زبان عربي» (براي مدارس متوسطه و دانشگاهها)، 1991، 1992، 1993، 1994 (1370 تا 1373)
5. حاتمي، ن: زبان فارسي (كتاب درسي ـ بخش سوم)، 1992 /1371
6. محموداف، ع: زبان فارسي (براي كلاس ششم) 1993 /1372
7. رسولاف ـ رستماف: زبان تركي [استانبولي]. (كتاب درسي براي آذري زبانان و روس زبانان) 1992 و 1994 (1371 و 1373)
8. رستماف، ر: اجزاء كمكي كلام در زبان تركي [استانبولي] معاصر. 1994 /1373
9. رستماف ـ صادقاف: فرهنگ تركي (استانبولي) ـآذري ـ روسي. (با خط لاتين). 1994 /1373
10. عيوضاف: الفباي قديم عثماني. (كتاب كمك درسي)، 1992 /1371
11. قاسماوا: معراج محمدرسولالله (ص) . 1994 /1373
12. قارايف ـ احمدوف: كتاب مكالمه آذري ـ عربي، 1994/1373
و ...
بخش اعظم فعاليت دانشكده شرقشناسي به زبان و ادب پارسي اختصاص دارد و كرسي ادبيات ايران فعالترين كرسي دانشكدة مذكور به شمار ميآيد. بيشك دليل اين توجه خاص، اشتراكات فرهنگي ـ تاريخي ميان كشور ما و ايران شمالي است كه تا قبل از انعقاد عهدنامههاي ننگين گلستان و تركمانچاي بخشي از ايران بود و همة آثار گذشته ايران شمالي به زبان فارسي است و ميتوان گفت كسي كه در ايران شمالي با زبان فارسي آشنا نباشد، نميتواند از پيشينة فرهنگي و تاريخي خود معلومات صحيحي در دست داشته باشد. از يك سوي اغلب چهرههاي برجسته و ممتاز تاريخ ادبيات ايران بزرگ همچون نظامي، خاقاني و ... آثار خود را به زبان پارسي آفريدهاند، از ديگر سوي در گذشتهاي نه چندان دور، ايران شمالي پارهاي از پيكر ايران زمين بود. مردم آن ديار فرهنگ و ادبيات خود را جداي از فرهنگ و ادب كهن پيشينه ايراني نميانگارند. از اين روي دانشكده شرقشناسي توان خود را بيشتر در كرسي ادبيات ايران متمركز ساخته است. به گونهاي كه اغلب، دانشكده شرقشناسي باكو را به مثابه مركز فارسي پژوهي و نيز آموزش زبان ادب پارسي ميشناسند.
فارسي پژوهي و ايرانشناسي
در پايهگذاري دانشكده شرقشناسي دانشگاه باكو، ايرانشناسان و محققان برجستهاي براي تدريس در آنجا دعوت شدند. در خبرنامة دانشكده كه انتشار آن چند سال ادامه داشت، مقالات بسياري دربارة مسايل مهم زبان و ادبيات فارسي به چاپ رسيده است. در اين خبرنامه مقالات تحقيقي متعددي به قلم كساني چون برتلس، كريمسكي، ساموتلوويچ، ژوزه، بارتولد، چوپانزاده و ... آمده است.
كتاب «تاريخ دستور زبان فارسي» (باكو، 1928/1307) تأليف ميرزا محسنابراهيمي از درخشانترين آثار چاپ شده در اين دوره ميباشد. همچنين در سالهاي (25 ـ 1923)(1302 تا 1304) نمونههايي از ادبيات فارسي دري و ادبيات پهلوي منتشر شد.
در دهههاي 30 و 40 فعاليت دانشكده رو به ضعف نهاد. دليل اصلي آن بازداشت و اعدام عدهاي از محققان و اساتيد به اتهام «خيانت به ملت»! و نيز آغاز جنگ جهاني دوم بود. با وجود اين دشواريها در سال 1940/1319 كتاب درسي «فارسي» علي آذري و در سال 1945/1324 «فرهنگ روسي ـ فارسي ـ آذربايجاني» ميربابايف منتشر ميشود. از دهة پنجاه ميلادي، در زمينه فارسيپژوهي و ايرانشناسي تحركي دوباره ايجاد ميشود. در گنجينه كتب خطي آكادمي علوم و دانشكدة شرقشناسي دانشگاه باكو، تحقيق دربارة ادبيات فارسي و زبانهاي ايراني ، سرعت ميگيرد.
اصليترين و مهمترين مركز آموزش و پژوهش زبان فارسي، دانشكده شرقشناسي بود. تأليف كتب درسي، منتخبات، كتب دستور زبان براي تدريس بهتر زبان فارسي در دانشكده، نقش به سزايي داشت. كتابهاي درسي علي آذري (دانشيار دانشگاه) براي دانشجويان زبان فارسي، از درخشانترين فعاليتهاي دانشكدة شرقشناسي به شمار ميرود. آذري، ايرانيالاصل بود؛ كتاب «زبان فارسي» وي كه براي دانشجويان سال اول و دوم تأليف شده بود (باكو، 1925) در همة مدارسي كه زبان فارسي در آنها تدريس ميشد، به عنوان كاملترين كتاب درسي مورد توجه بود. آذري در تشويق دانشجويان به فراگيري زبان وادب فارسي از هيچ كوششي دريغ نميورزيد. وي به اتفاق حسن عليزاده كتاب درسي «زبان فارسي» (براي مدارس متوسطه) را نوشته و مؤلف مقالات تحقيقي بسياري است.
در دهة پنجاه پروفسور رحيم سلطاناف به رياست دانشكدة شرقشناسي منصوب شد. سلطاناف در امر تدريس و تحقيق زبان فارسي در ايران شمالي استادي بيبديل است؛ وي به زبان و ادبفارسي احاطه كامل دارد. سلطاناف فعاليت خود را در زمينه شرقشناسي به ويژه آموزش و پژوهش زبان فارسي متمركز كرده است. او از سال 1329 تا 1339 به مدت ده سال رياست دانشكدة شرقشناسي را برعهده داشت. پس از آن سالهاي اخير با عنوان مدير كرسي زبانهاي خاور نزديك در دانشكدة شرقشناسي مشغول فعاليت بود. سلطاناف مؤلف كتب و مقالات متعددي در زمينة تاريخ زبان فارسي و شيوههاي تدريس زبان فارسي، همچنين كتابهاي درسي و كمك درسي براي مدارس متوسطه و دانشگاهها ميباشد. «جايگاه گلستان در ميان آثار سعدي» (باكو، 1340) و «روش تدريس زبان فارسي»(1352) از آن جملهاند. سلطاناف در ترجمة متون كلاسيك فارسي به تركي آذربايجاني نيز نقش بسيار مهمي داشته است. «گلستان» سعدي (باكو، 1362)، «كليله و دمنه»، «قابوسنامه»، «اخلاق ناصري»(باكو، 1359)، «بهارستان» و «سياستنامه» (باكو، 1368) با سعي پروفسور سلطاناف به تركي آذربايجاني برگردانده شده است. در زمينة لهجهشناسي و لغتشناسي، آثار خانم دكتر نيرالزمان حاتمي كه از سالها پيش به تدريس زبان فارسي در دانشگاه اشتغال دارد، نمود بارزتري داشتهاند. موضوع رسالة دكتري وي «لغتشناسي زبان فارسي و راههاي تكامل آن» ميباشد.
حاتمي مؤلف كتب درسي مختلف براي دانشجويان و دانشآموزان مدارس متوسطه است. «زبان فارسي» براي كلاسهاي ششم و هفتم (با علي آذري ـ 1338)، «زبان فارسي» (با حسن عليزاده ـ1343)، «زبان فارسي» براي كلاسهاي نهم، دهم و يازدهم (با رستم اوا ـ 1344)، «زبان محاورهاي فارسي» (1363) و كتاب قرائت (با حسن محموداف ـ 1354) از آن جملهاند.
پروفسور احمد شفايي و پروفسور حسن محموداف از اساتيد دانشكدة شرقشناسي، اغلب به موضوعات و مسائل دستوري خاصي كه كمتر مورد تحقيق و تفحص قرار گرفته، توجه داشتهاند. موضوع رسالة دكتري احمد شفايي «جملههايي مركب پيرو در زبان فارسي» (1346) و موضوع رسالة دكتري حسن محموداف «جملات ساده در زبان فارسي» (1361) ميباشد. اين دو دربارة مسايل گوناگون دستور زبان فارسي، مقالات بسياري نگاشتهاند. همچنين مؤلف چند كتاب درسياند. «كتاب قرائت فارسي» (ر. سلطاناف، ا . شفايي ، غ . دارآبادي ـ 1338)، «زبان فارسي» براي كلاسهاي ششم (ا.شفايي، آ. رضايوا ـ 1341)، «زبان فارسي» براي كلاسهاي ششم (ا. شفايي، آ . علي اكبروا ـ 1335)؛ «زبان فارسي» براي كلاسهاي هفتم و هشتم (ر. سلطاناف ح. محموداف ، ا. نظرلي ـ 1343) ، «زبان فارسي» براي دانشجويان دانشكدههاي شرقشناسي و ادبيات (ا. شفايي، ح . محموداف ـ 1345) و «نحو جملات ساده در زبان فارسي» (ح . محموداف ـ1354) ... در شمار آثار پروفسور شفايي و پروفسور محموداف ميباشد.
افزون بر اينها كتاب وزين «مباني علمي دستور زبان فارسي» تأليف پروفسور احمدشفايي در تهران منتشر شده است.
از ميان محققان دانشكدة شرقشناسي، ح . عليزاده، ت . رستماوا، و . ش . شيرعلياف ، مسائل صرفي زبان فارسي را موضوع مطالعات و تحقيقات خويش قرار دادهاند:
«صفات فاعلي و تركيبات آن در زبان فارسي » (ت. رستم اوا ـ 1356)، «زبان فارسي» براي دانشجويان شعب شبانه و غير حضوري (ت. رستم اوا، ح . عليزاده ـ 1345)، «مورفولوژي زبان فارسي » (ا. شفايي، ت . رستم اوا ـ 1356) و ...
خانم آنيا علياكبراوا بيش از چهل سال است كه در دانشگاه باكو مشغول فعاليت علمي و تحقيقي است. وي دانشيار دانشكدة شرقشناسي و مؤلف آثار متعددي در زمينة زبان وادب پارسي است به شرح زير:
1ـ زبان فارسي براي كلاسهاي ششم متوسطه (با همكاري احمد شفايي ـ 1345)
كتاب قرائت براي كلاسهاي پنجم، ششم و هفتم متوسطه (با همكاري عدالت زينالاف ـ 1345).
زبان فارسي براي كلاس ششم متوسطه (با همكاري منظره محمداوا ـ 1371) .
وي همچنين مؤلف مقالاتي چون «انواع قيد در زبان فارسي» (از نظر معنا)، «قيد كيفيت در زبان فارسي» ، «قيد حالت در فارسي معاصر»، «قيد زمان در فارسي معاصر»، (تركيباتي كه نقش قيدي دارند»، «قيد مقدار در فارسي ادبي معاصر» ، «قيد در ليلي و مجنون نظامي» و ... كه بيشتر اين مقالات در «مجموعه آثار علمي» از انتشارات دانشگاه دولتي آذربايجان به چاپ رسيده است.
فخرالتاج ذوالفقاراوا حدود 34 سال است كه در دانشگاه دولتي باكو به خدمت اشتغال دارد. وي اكنون دانشيار دانشگاه باكو ميباشد. خانم ذوالفقاراوا مؤلف مقالات مختلف علمي ـ تحقيقي است. او همچنين يكي از مؤلفان «فرهنگ مختصر تعابير فارسي ـ آذربايجاني» ( با همكاري پروفسور شفايي ـ 1366) است.
خانم منظره محمداوا، با سي سال پيشينه تدريس، در حال حاضر دانشيار دانشگاه دولتي باكو ميباشد. م . محمداوا در تأليف كتاب «زبان فارسي براي كلاس ششم متوسطه» با خانم آنيا علي اكبراوا همكاري داشته است. اين كتاب از تازهترين كتب درسي فارسي به شمار ميرود. (باكو ،1371) او همچنين مقالات مختلفي درباره دستور زبان فارسي و نيز آثار قطران تبريزي و نظامي گنجهاي نگاشته است.
يكي از محققان و مدرسان دانشكدة شرقشناسي كه به طور خستگيناپذير مشغول فعاليتهاي پژوهشي است، خانم عصمت محمداوا ميباشد. كتابهاي «زبان فارسي» براي كلاس نهم متوسطه (زير چاپ) و «خصوصيت آواشناختي و جايگاه تكيه در زبان فارسي» (فرهنگستان علوم، 1352) از آثار اوست.
توفيق جهانگيراف نيز در تدريس و تحقيق زبان فارسي مقالات گوناگوني نگاشته است.
محمد عليزاده (مبارز) از چهرههاي ممتاز دانشكدة شرقشناسي به حساب ميآيد. او از سال 1324 تا 1344 مديريت دانشكده را بر عهده داشت و از سال 1340 مدير كرسي ادبيات ملل خاورميانه و خاور نزديك ميباشد. پروفسور عليزاده مؤلف آثار بسياري در زمينه ادبيات كلاسيك ايران و آذربايجان ميباشد. وي همچنين در ترجمة آثار شاعران متقدم و معاصر فارسيگوي به تركي آذري نقش فعالي داشته است. از اين ميان برگردان منظوم «شاهنامه فردوسي» شاهكار حيات ادبي اوست. عليزاده نويسندة كتاب «نظامي و عصر ما» (به تركي ـ 1326) و نويسندة بخش نظامي گنجوي از كتاب «تاريخ ادبيات آذربايجان» ميباشد.
از ديگر اساتيد برجسته دانشكده بايد پروفسور ميرزا رحيماف را نام برد.
سال 1337 در فرهنگستان علوم ايران شمالي، انستيتوي خاورشناسي تشكيل گرديد. در آن انستيتو تاريخ ، اقتصاد، فلسفه، زبان و ادبيات ايران و چندكشور ديگر خاورميانه مورد پژوهش و تحقيق قرار گرفت. اگرچه انستيتو نخست از كادر علمي ـ پژوهشي چندان مجربي برخوردار نبود، بعدها با جلب ادبا و محققان ارشد كه با زبان فارسي آشنايي داشتند، به تدريج فارسي پژوهي به يكي از شاخههاي پژوهشي نيرومند تبديل شد. از دهه 60 ( 1339 تا 1349 هجري خورشيدي) دانشكده شرقشناسي دانشگاه دولتي باكو، انستيتوي شرقشناسي فرهنگستان علوم و انستيتوي كتب خطي ايران شمالي به عنوان سه كانون علمي ـ نيرومند به موازات هم و به طورهماهنگ فعاليت ميكنند. در اين مراكز فعاليتهاي فارسي پژوهي در چند شاخه مشخص مانند صرف و نحو، لغتشناسي ، لهجهشناسي و فرهنگنويسي صورت ميگيرد.
كتابهاي «كلمات آذربايجاني در زبان فارسي» اثر . ح. زرينه زاده (1341)؛ كتاب «مكالمة آذربايجاني ـ فارسي» اثرعبداللهاف (1347)، «امور امورفمهاي كلمهساز در زبان فارسي» تأليف طيبه علياصغر اوا (1972)؛ «ضماير شخصي در زبان فارسي» تأليف جميله صادقاوا (1354)؛ «فارسي پژوهان آذربايجان» نوشتة، ج. صادقاوا ـ ط. علياصغر اوا (1369)، «لهجة قوناقكند زبان تاتي» تأليف م. حاجياف، «كلمات متضاد در زبان فارسي» اثر. ش عليبيگلي (1370) و ... آثار ارزشمندي هستند كه در زمينة فارسي پژوهي منتشر شدهاند. دانشمندان خاورشناس ايران شمالي درباره پيدايش لغتشناسي فارسي و رشد و شكوفايي آن، نقش فرهنگنويسان ايران شمالي در اين رشته، لغتنامههاي فارسي و دو زباني ، ويژگيهاي آنها، اصول تنظيم و موضوعات ديگر، همچنين درباره نسخ خطي موجود در انستيتوي نسخ خطي آثار متعددي نوشتهاند. در اين زمينه فعاليت ج . زرينه زاده ، ج . قهرماناف، م . محمداوا، ج . صادقاوا وط . علياصغراوا از اهميت ويژهاي برخوردار است. در زمينه لغتنامههاي فارسي ـ تركي و عربي ـ فارسي كه توسط نويسندگان ايران شمالي تأليف شده، تحقيقاتي صورت گرفته است. از آن ميان متن علمي ـ انتقادي «الصحاحالعجميه» به تأليف هندوشاه نخجواني در زير چاپ ميباشد و تنها نسخه موجود از لغتنامة فارسي ـ تركي «تحفه سام» از حسامالدين خويي (قرن هفتم هجري) به زودي براي چاپ آماده ميشود.
كتاب «فارسي پژوهان آذربايجان» تأليف جميلهصادقاوا و طيبه علياصغراوا كه پيشتر بدان اشارت رفت، يك اثر علمي ـ تحقيقي قابل توجه ميباشد. اين كتاب شامل هفت فصل است. در فصول مختلف از تاريخ زبانشناسي فارسي و آموزش دستور زبان فارسي در ايران شمالي بحث ميشود. مؤلفان همچنين دربارة آن دسته دانشمندان ايران شمالي كه در كشورهاي شرق و روسيه در زمينه تدريس و تحقيق فارسي كوشيدهاند، اطلاعاتي ارائه ميكنند و ...
از ميان دانشمندان و محققان ايران شمالي نام پرفسور رستم علياف نيز در زمينه تحقيق و تدريس زبان و ادب پارسي بر اهل ادب آشناست. پروفسور علياف علاوه بر آثاري در زمينه نظامي ، فضولي، سعدي و ... كه به زبانهاي فارسي، روسي و تركي آذربايجاني نوشته ، در تصحيح متون ادبي نيز زحماتي بسياري را برتافته است. «گلستان» و «بوستان» سعدي از جمله آثاري است كه با تصحيح و تحشية رستم علياف چاپ شدهاند.
انستيتوي شرقشناسي فرهنگستان علوم ـ به سال 1336 كه كنگرة شرقشناسان در تاشكند برگزار شده بود، پيشنهاد تشكيل انستيتوي شرقشناسي در جمهوري آذربايجان از سوي دانشمندان آذري مطرح شد. بدين ترتيب با تصويب دولت به سال 1337 انستيتوي شرقشناسي تأسيس شد . در اين انستيتو شعبة ايران (شامل بخشهاي پژوهش دربارة زبان و ادبيات فارسي و بخش انتشار متون كلاسيك) به فعاليتها و تحقيقات ايرانشناسي و فارسي پژوهي اختصاص دارد. آثار همكاران اين انستيتو در مجموعههايي با عنوان «مسايل ادبيات ايران» منتشر شده است. (1345 ـ 1352)
از ميان آثاري كه انستيتو شرقشناسي منتشر كرده است، ميتوان به كتابهاي زير اشاره كرد:
1. حسيناف ، بيوك آقا: سنت و نوگرايي در شعر قرن بيستم ايران، 1354
2. حاجي زاده، علي بالا: شعر فرخي يزدي، 1344
3. محرماف، طاهر: متن انتقادي ليلي و مجنون اميرخسرو دهلوي، 1349
4. عليزاده ، عبدالكريم: متن انتقادي اسكندرنامه، مخزنالاسرار، جامعالتواريخ.
5. صادق اوا، جميله ـ علياصغر اوا، طيبه: فارسي پژوهان آذربايجان، 1369
6. علييف، رستم: ترجمة ادبي خمسه نظامي به زبانهاي تركي آذربايجاني و روسي ( با همكاري دانشمندان ديگر) ـ در انتشار خمسه نظامي انستيتوي ادبيات «نظامي» نيز شركت داشته است.
7. محمدي، مسيحآقا: صائب تبريزي و سبك هندي در شعر فارسي، 1373
8. زرينهزاده، حسن: واژههاي آذربايجاني در زبان فارسي، 1341
9. عليزاده ، نوشابه: نثر بزرگ علوي، 1368
در حال حاضر كارهاي زير در انستيتوي شرقشناسي در دست انجام است.
1. بررسي و تهيه متن انتقادي تجريداللغات ـ علي بادكويي
2. بررسي و تهية متن انتقادي تحفة حسام ـ حسامالدين خويي
3. تهيه متن انتقادي خمسة اشرف مراغهاي
4. تهية متن انتقادي ديوان فارسي جهانشاه حقيقي
5. ترجمة آثار بوداق منشي قزويني به زبان تركي آذري
6. ترجمه و تهيه متن انتقادي هفتجنان اثر يوسف قرهباغي
7. انستيتوي نسخ خطي ـ سال 1329. با عنوان بنياد نسخ خطي جمهوري شروع به فعاليت كرد.
از سال 1365 با عنوان انستيتوي نسخ خطي فرهنگستان ، به كار خود ادامه داد.
در اين مركز فعاليتهاي علمي مختلف دربارة زبان فارسي صورت ميگيرد:
1. تهية كاتالوگ و تصوير نسخ فارسي ـ ج 1 (شامل حرف «آ» تا «پ»، 1373 (به زبان روسي)
2. كاتولوگ نسخ خطي فارسي در سه جلد (به زبان تركي آذري)
3. تصوير و معرفي توصيفي نسخ خطي موجود از آثار جامي در باكو
4. كاتولوگ كتب فارسي چاپ سنگي و چاپ قديم (در دست تهيه) شامل حدود 1331 كتاب موجود در انستيتوي مذكور. قديميترين كتاب در سال 1783 /1362چاپ شده است.
5. ترجمه بررسي اسناد تاريخي فارسي مربوط به تاريخ قرهباغ.
همچنين براساس اين كتاب «فرهنگ اصطلاحات فارسي ـ آذربايجاني» در دست تهيه است.
جنت نقياوا، محسننقياف، نصيب گؤيوشاف ، كرم باقروف، مهري محمداوا، نظامي محمدوف و ... از همكاران فعال انستيتوي نسخ خطي به شمارميروند.
مراكز آموزش عالي:
زبان فارسي در مراكز آموزش عالي زير تدريس ميشود:
1. دانشگاههاي تربيت معلم ـ دانشكدة علوم انساني ـ باكو، گنجه، نخجوان، لنكران
2. انتستيتوي زبانهاي خارجي ـ دورة دو سالة ويژة آموزش زبان فارسي از سال 1339 تاكنون ايجاد شده است و در حال حاضر به روش غيرانتفاعي فعاليت ميكند.
3. دانشگاههاي خصوصي (= آزاد) ـ شامل كالج عالي ديپلماسي (شعبة زبانهاي شرقي)، دانشگاه آسيا، دانشگاه سياسي ـ اجتماعي، دانشگاه زادگانلار و دانشگاههاي خصوصي ديگر. در اين دانشگاههاي فارسي به عنوان يك زبان خارجي تدريس ميشود.
4. آموزشگاهها
در باكو چند كنگره و كنفرانس دربارة زبان و ادبيات فارسي تشكيل شده است. به سال 1342 كنفرانس زبان و ادبيات ايران در باكو برگزار شد. در اين كنفرانس حدود 35 مقاله قرائت شده، كه از آن ميان 16 مقاله از استادان آذري بوده است.
در سال 1355 كنفرانس ترجمة متون علمي ـ فني از زبانهاي شرقي (به ويژه فارسي) به مدت دو روز در باكو برگزار گرديد.
در سال 1356 نيز به مناسبت شصتمين سال انقلاب اكتبر كنفرانس بررسي مسائل ادبيات ايران در باكو تشكيل شد. همچنين به سال 1361 كنفرانس علمي شرقشناسان اتحاد شوروي برگزار شد.طی سالهای گذشته کتابهای مختلفی درباره زبان فارسی درباکو منتشر و کنفرانسها و نشست های علمی متعددی برگزار شده است که حاکی از رغبت اهل دانش به فراگیری زبان فارسی در ان سامان است.
●
پس از فروپاشي شوروي و جدا شدن ايران شمالي از آن به عنوان يك واحد سياسي جديد، گرايش به زبان و ادب فارسي در اين خطه بيشتر شده است. عليرغم تبليغات جريانهاي وابسته به آمريكا و روسيه مانند پانتركيسم در ضديت با ايران، فرهيختگان ايران شمالي در طي مدارج تحصيلي با اين حقيقت شيرين روبرو ميشوند كه ميراث مكتوب و پيشينة تاريخي ـ فرهنگي آنها به زبان فارسي است و به همين علت براي آموختن زبان فارسي تمايل نشان ميدهند.
