حرکت آزادیبخش ایران شمالی

__________________________________

Shimal8iranim@yahoo.com

از مسكو دستور رسيده بود كه نگوييد ادبيات ايران...

گفتگو با دكتر قابيل جمال‏ اف

جمال زاده باکو

چندي است كه همايش‏هاي ايرانشناسي و ايران‏شناسان در تهران برگزار مي‏شود، اگر چه اين همايش‏ها، آنگونه كه بايد و شايد گسترده و ژرف برگزار نشده است، اما همين كه ايران‏شناسان و ايران‏دوستاني از مناطق و كشورهاي ديگر در چنين همايش‏ها فراهم مي‏آيند و با همديگر، با ايراني‏ها و آثار علمي، ادبي و تحقيقي همديگر آشنا مي‏شوند، خود دستاورد چشمگيري است. حضور دانشمندان و نويسندگاني از 17 شهر قفقاز به ويژه منطقة ايران شمالي در همايش‏هاي ايران‏شناسي و ديگر محافل علمي ايران، بيانگر پيوندهاي جاودانه اين سرزمين‏ها با ميهن مادري است، خاصه اينكه به رغم گذشت سالها و سالها از اشغالگري روسيه و عهدنامه‏هاي ننگين گلستان و تركمانچاي، هنوز دلهاي آنان در هواي ايران است و اين مصرع «نظامي» را بر زبان مي‏رانند كه: «همه عالم تن است و ايران دل...»

دكتر قابيل جمال‏اف كه خود را «جمال‏زاده» معرفي مي‏كند، ميهمان همايش ايران‏شناسي بود كه گفتگوي زير با ايشان انجام شده است. ابتدا خود را معرفي مي‏كند:

   ■■■  

■ من در سال 1355 (1976 ميلادي) از دانشگاه خاورشناسي باكو فارغ التحصيل شدم و بعد از آن مقرر كردند كه در سفارت اتحاد جماهير شوروي در ايران به عنوان مترجم زبان فارسي مشغول به كار شوم. من بايد بگويم كه تاريخ ايران، فرهنگ ايران و ادبيات فارسي براي مردم كشور ما اهميت و ارزش خاصي دارد؛ چرا؟ ببينيد، اگر شما تاريخ ادبيات فارسي و تاريخ ايران زمين را ورق بزنيد، مي‏بينيد كه شاعران بزرگ و كلاسيك شناخته شده در قفقاز جنوبي و مناطقي مانند باكو، گنجه، شروان و... به زبان فارسي شعر گفته‏اند و شاهكارهايي خلق كرده‏اند و به همين جهت نمي‏توانيد ادبيات فارسي را بدون آنها تصور بكنيد؛ مثلاً خاقاني شرواني كه به فارسي شعر گفته، شاهكارهاي فرهنگ جهاني را به وجود آورده است؛ مثلاً در آن دوره جمله‏اي گفته كه به تمام ملل مشرق زمين درس مي‏آموزد:

هان اي دل عبرت بين از ديده نظر كن هان

ايوان مداين را آيينه عبرت دان

ما بايست با بصيرت و درك فرهنگ مشرق زمين بتوانيم به تاريخ و ادبيات خودمان نگاه كنيم. ادبيات ايران را نمي‏توان بدون نظامي گنجوي در نظر گرفت كه براي اولين بار در ادبيات شرق «خمسه» را سرود و تمام آثارش به زبان فارسي است و همه ملل خمسه را مي‏آموختند و در آينده هم خواهند آموخت. چه نظريات اخلاقي، منطقي و فلسفي و زيباشناسي كه در خمسه نظامي گفته نشده است. از طرف ديگر خمسه نظامي يك تاريخ است؛ يعني او مي‏گويد كه بر سر ملل مشرق زمين چه اتفاقي افتاده است. بعد از او هم «عمادالدين نسيمي» كه اگر به آثار ادبي‏اش بنگريم، مي‏بينيم كه او هم چه فيلسوف بزرگي بود، اشعار ماندگاري به زبانهاي فارسي وتركي دارد. او يك جا در اشعار تركي‏اش مي‏گويد:

منده سيغار ايكي جهان، من بو جهانه سيغمازام

جوهر لامكان منم، كون و مكانه سيغمازام

يعني «در كالبد ما دو جهان مي‏گنجد: آخرت و دنيا؛ ولي من خود در اين جهان نمي‏گنجم» او تمام خوانندگان آثارش را دعوت مي‏كند كه «خود» را درك كنند. وقتي فرد خودش را درك كرد، ديگر در اين جهان نمي‏گنجد و به حق تعالي مي‏رسد. متأسفانه در دوره شوروي اين گفته نسيمي را نمي‏پذيرفتند و مي‏گفتند؛ او شاعري است كه تصوف و عرفان را تبليغ مي‏كند و شاعر عرفاني است آنها عرفان را درك نمي‏كردند و نگاه منفي به آن داشتند. ولي اگر با جهان‏بيني درست نگاه كنيم، مي‏بينيم كه نسيمي هم مثل فريدالدين عطار به جهان با چشمي ديگر مي‏نگريست و مي‏خواست كه انسان خودش را درك كند، انسان براي امروز و براي اين دنيا زندگي نمي‏كند، بلكه براي آخرت زندگي مي‏كند و بايد خود را درك كند و به حق تعالي برسد. اين مي‏شود فلسفه انساني.

بله، شاعران بزرگي مانند نظامي گنجوي و خاقاني شرواني به زبان فارسي شعر گفته‏اند و قله‏هاي ادبيات و شعر ما و ايران هستند، ترجمة اشعار اين بزرگان به زبان آذري در باكو منتشر شده است و متأسفانه مردم ما نمي‏توانند، اشعاري را كه آن بزرگان سروده‏اند، بخوانند و ترجمه‏ها را مي‏خوانند...

■ اهميت برگزاري  همايش‏هاي ايران‏شناسي را چگونه  مي‏بينيد؟

ايران شناسي براي آذربايجان شناسي خيلي مهم است. ما فرهنگ و تاريخ و ادبيات خودمان را در اينجا مي‏آموزيم و به ديگران هم مي‏گوييم كه اين تاريخ و فرهنگ غني را بياموزند. هر چه دولتهاي بزرگ بيايند و بروند و تبليغات كنند، نمي‏توانند اين محبت و پيوستگي و همبستگي را كه بين ما و ايران هست، از دستمان بگيرند.

■ نگاه مردم  ايران شمالي  به مردم، تاريخ و فرهنگ ايران چگونه است؟

وقتي كه شما در مورد تاريخ، ادبيات و فرهنگ ايران صحبت مي‏كنيد، نبايد فراموش كنيد كه تاريخ و فرهنگ و ادبيات ايران از آنِ مردم جمهوري آذربايجان(ايران شمالي) نيز هست. درست است كه در حال حاضر عده زيادي مي‏خواهند بر مناسبات ما و ايران سايه بيفكنند و متأسفانه دسيسه‏هايي نيز در كار است كه مي‏خواهند، روابط ما را هم بزنند؛ ولي مردم ما را نمي‏شود از مردم ايران جدا ساخت و خواسته شيطاني آنها كه مي‏خواهند ميان مردم ايران و ما دشمني به وجود آورند، به واقعيت نخواهد پيوست. براي اينكه اين فرهنگ ماست، اين تاريخ ماست و اين كشور سابقاً مشترك ماست كه بينمان پيوند برقرار مي‏كند. حالا ما در قرن 21 زندگي مي‏كنيم و كشور ما بعد از 200 سال از روسيه استقلال پيدا كرده و به خواست مردم، اين پيوند و همبستگي و مناسبات صميمانه با ايران پايدار خواهد بود و هيچ دسيسه‏اي موفق نخواهد شد. شما از دوره هخامنشيان بگيريد تا اشكانيان و ساسانيان و همين طور پس از اسلام، تا برسيم به دوره قاجاريه، مي‏بينيم كه ما تاريخ مشتركي داشته‏ايم. در دوره صفويه هم كشور ما جزيي از ايران بود و ما همه يكي بوديم؛ اما پس از آنكه روسيه قدرت نظامي و سياسي يافت، ما را از ايران جدا كرد و سرزمين ما را تحت اشغال خود قرار داد. ما حالا خيلي خوشحال هستيم كه در پايان قرن بيستم و آغاز قرن بيست و يكم از روسيه استقلال پيدا كرده‏ايم. و اما نگاه مردم ما به ايران، نگاه خوبي است و هيچ وقت مردم ما را از درد و الم مردم ايران و از شادي و روزهاي خوش ايران نمي‏توان جدا كرد؛ آنها با هم در راه ترقي، در راه مشروطه و در راه آزادي مبارزه كردند؛ ولي بعد  از آنكه انقلاب اكتبر در روسيه پيروز شد، روسيه سياست اشغالي خود را در قفقاز جنوبي و آسياي مركزي ادامه داد. امروز ديگر براي همه معلوم است، با اينكه ادعا مي‏شد اين جمهوريها(جمهوري‏هاي داخل شوروي) مستقل هستند، در حقيقت هيچ از استقلال خبري نبود، براي اينكه تمام سياستهاي خارجي و داخلي 14 جمهوري، غير از روسيه فدراتيو، در پايتخت روسيه متمركز شده بود و سياستهاي آنها تحت نظر دولت روسيه و حزب كمونيست اتحاد جماهير شوروي طرح‏ريزي مي‏شد.

■ وضعيت ايران شناسي درباکو و دیگر مناطق خطه زندگی شما به چه صورتي است؟

ايران‏شناسي در كشور ما مسأله مهمي است. خدا بيامرزد استاد ارجمند من «مبارز عليزاده» را وقتي كه درس تاريخ ادبيات فارسي را مي‏داد، توضيحاً بگويم كه آن موقع نمي‏گفتند «تاريخ ادبيات ايران»؛ از مسكو اين طور دستور رسيده بود كه بايد مي‏گفتند؛ تاريخ ادبيات فارس و تاريخ ادبيات تاجيك! و نه «ادبيات ايران»؟! اين هم سياستي بود تا بگويند كه بين ادبيات ايران و تاجيكستان و ما ارتباطي نيست!، يك سياست جداافكني. بله، استادم مي‏گفتند: «فيلسوفان و اديبان هرچه مي‏گويند و هر چه گفته‏اند و هر چه خواهند گفت، مدتها پيش، همه اينها در ادبيات فارسي گفته شده است. و اين حرف درستي است و هنوز هم پس از سالها اين سخن در گوشم طنين مي‏افكند. ما وقتي كه ديوان شعراي كلاسيك و شاعران فارسي‏گوي (مانند نظامي، خاقاني، حافظ و...) را بررسي مي‏كنيم، مي‏بينيم كه واقعاً در همه عرصه‏هاي علمي كه امروز مطرح است، صحبت كرده‏اند.

■ چه احساسي به شما دست مي‏دهد وقتي اين شعر حكيم نظامي را مي‏شنويد كه:

همه عالم تن است و ايران دل

نيست گوينده زين قياس خجل

چون كه ايران دل زمين باشد

دل ز تن به بود، يقين باشد...

احساس افتخار به من دست مي‏دهد. من افتخار دارم كه اين عبارت را شاعر بزرگ، حكيم شيخ نظامي گنجوي گفته است؛ اين افتخار همه ماست و ايران با فرهنگ و تاريخ و ادبيات و مدنيت (ما به فرهنگ، مدنيت مي‏گوييم) با مدنيت خودش بايد به جهان ثابت بكند كه ايران مركز تمدن است. ما واقعاً در عصري قرار گرفته‏ايم كه به ما حمله‏ها زياد است و به قول خود اروپاييها «اروپاي وحشي» حمله مي‏كند. البته من براي ملل اروپايي احترام قايلم و هيچ زمان نمي‏توانم به مردم اروپا حرفي بزنم كه از من رنجه شوند؛ ولي به قول خود اروپاييها كه مي‏گويند، «اروپاي وحشي» به ما حمله مي‏كنند. آرزوي من اين است كه ايران در برابر اين حمله‏ها ايستادگي بكند. و ما مردم مشرق زمين. چه افغان باشيم، چه تاجيك، چه آذري، و چه ترك و چه فارس و ... بايد كوشش بكنيم كه از اين فرهنگ غني ديرينه خودمان گلچيني درست بكنيم و به جهانيان ارايه كنيم. وظيفه انسان چيست؟ وظيفه انسان همان‏طور كه نظامي در «خسرو شيرين» گفته، اين است كه: «ما نبايد به خوردن و زندگي روزمره و مجلل اكتفا كنيم، بلكه اخلاقمان و انسانيت‏مان را درست كنيم و با آن به جهانيان بگوييم كه انسان تنها براي خوردن و پوشيدن نيست، بلكه براي اهداف عالي زندگي مي‏كند كه خودش را اصلاح بكند.»

■ اگر ممكن است دربارة‌ تاريخ ايران شناسي در باكو توضيح بفرماييد؟

تاريخ ايران شناسي در باكو خيلي قديمي است؛  يعني از وقتي كه دانشگاه در باكو تأسيس يافته، ايران‏شناسي نيز به راه افتاد و دانشكده خاورشناسي تأسيس شد. و در دانشكده خاورشناسي زبانهاي فارسي، تركي و عربي تدريس مي‏شد، حالا هم تدريس مي‏شود. درست است كه در موقع شوروي محدوديتهايي وجود داشت و مثلاً ساليانه تنها چند نفر در دانشكده خاورشناسي قبول مي‏كردند، ده نفر در شعبه فارسي، ده نفر در شعبه عربي و پنج، شش نفر در شعبه تركي قبول مي‏كردند؛ ولي حالا تعداد پذيرش دانشجويان خيلي افزايش يافته است و علي رغم اينها در بسياري از دبيرستانهاي شهرهاي كوچك زبان فارسي تدريس مي‏شود و درخود باكو دو تا دبيرستان شبانه روزي هست كه در آن تمام فنون علمي به زبان فارسي تدريس مي‏شود و در تعدادي از دانشگاهها نيز زبان فارسي تدريس مي‏شود، دانشگاه ديني و الهيات هم داريم كه آنجا نيز زبان فارسي تدريس مي‏شود و دانشجويان هم خيلي علاقه دارند. علاوه بر اين در آكادمي علوم و ايران‏شناسي و انستيتو تاريخ، انستيتو ادبيات، انستيتو زبان‏شناسي، انستيتو شرق شناسي هم به ايران‏شناسي مشغول هستند.

■ راههاي رونق زبان فارسي، فرهنگ ايراني و افزايش توجه مردم به ايران‏شناسي  را در چه چيزهايي مي‏بينيد؟

يكي از راهها اين است كه بدانيم فقط آموزش زبان فارسي در مراكز علمي ـ آموزشي باكو و شهرهاي ديگر كافي نيست، هر چند ما خود مبتكر هستيم و دوست داريم زبان فارسي را ياد بگيريم. ما مي‏گوييم مي‏بايست علم و فرهنگ و تاريخ و ارزشهاي معنوي و ملي ايران زمين را به جهانيان ارايه كنيم و در درجه اول براي آذريهاي قفقاز؛ براي اينكه آذريهاي قفقاز با ملت ايران زمين تاريخ مشتركي دارند، فرهنگ مشتركي دارند، دين مشتركي دارند، عادات و رسوم مشترك و حتي قيافه مشتركي دارند و آذريهاي قفقاز را تا آن موقعي كه آغاز به سخن نكرده‏اند، نمي‏شود از ايرانيها تشخيص داد.

■ به قول مرحوم ملك الشعراي بهار:

خاك باكويه عزيز است و گرامي بر ما

كه زيك نسل و تباريم و ز يك اصل و گهر

بله ، شما ببينيد حتي در زمان اتحاد شوروي، دبير كل حزب كمونيست نتوانست جشن نوروز را در ميان مردم ما ممنوع بكند. مردم هميشه نوروز را جشن مي‏گرفتند. سفره هفت سين داريم؛ اما به آن «هفت لوين»( لون = رنگ، نوع) يعني هفت نوعي كه آمدن بهار را نويد مي‏دهند، مي‏گوييم. همان آداب و رسومي كه مردم ايران از قديم از دوران اوستا داشتند، حالا هم نگهداري مي‏شود. در مورد مراسم سوگواري مذهبي بخصوص ايام محرم و عاشورا نيز همين طور است و فرقي ميان ما و شما نيست. اجازه دهيد برگرديم به سوال شما. يكي ديگر از راهها، انتقال تكنولوژي پيشرفته است و گسترش روابط اقتصادي. سياسي فيمابين دولت‏هاي باكو و تهران. اگر در اين مسير حركت كنيم، مي‏توانيم به يكديگر نزديكتر شويم و چنان كه در اروپاي غربي ميان پانزده كشور تمام موانع رسمي حذف شده، در ميان ما هم حذف بشود. اين نزديكي ريشه‏هاي ما را محكمتر و قويتر مي‏كند و ديگر دسيسه‏ها نمي‏تواند مؤثر باشد.

 ■  به عنوان يك ايران شناس چه انتظاري از ايران داريد؟

آن انتظاري كه از ايران دارم و آن انتظاري كه تمام مردم ما دارند، من آن را برآورده مي‏بينم. كمكي كه ايران به آوارگان جنگي ما كرده، حالا هم نمايندگي كميته امداد امام خميني در كشور ما فعاليت مي‏كند و به محرومان كمك مي‏كند، اين گوياي مناسبات ما و ايران است. و نمي‏شود اين را منكر شد. اما انتظار من از سياستمداران و رجال دولتي ايران و خودمان اين است كه كوشش بكنند جلوي دسيسه‏هاي شيطاني و دستهايي را كه در كارند تا مناسبات ما را به هم بزنند، بگيرند و عليه آنها مبارزه بكنند. آن وقت اين فرهنگ راه خواهد يافت. شما، من و ديگران بخواهيم يا نخواهيم، اين فرهنگ را خواهيم آموخت و پيشرفت خواهيم كرد. تبادل دانشجو كه داريم، تبادل كتاب كه داريم و بايد كاري بكنيم تا دانشجويان مختلف از جمله دانشجويان هنرهاي زيبا و معماري دو كشور بتوانند رفت و آمد بكنند و دانشجويان ما بيايند و آن شاهكارهاي معماري را كه در ايران است، ببينند كه اين ديد و بازديد در كارشان اثر عميقي خواهد گذاشت؛ مثلاً اگر تخت جمشيد را ببينند، درك مي‏كنند كه ايران و اصلاً كشورهاي مشرق زمين قرنها پيش چه شاهكارهاي معماري را ايجاد كرده‏اند و پدران و اجدادشان چه هنري داشتند.

مكتب مينياتوري ايران و ما هم اين طور است. وقتي كه ما مكتب هنري خودمان را مي‏آموزيم، مي‏گوييم «آذربايجان مينياتوري مكتبي» و بعد وقتي به ايران مي‏آييم، مي‏بينيم همان مكتبي را كه ما از آن خود مي‏دانيم، در ايران و مكتب مينياتور ايران مي‏باشد. اين ثابت مي‏كند كه فرهنگ ما يكي بوده، هنر ما يكي بوده، اجداد و مذهب ما هم يكي بوده. ببينيد، شاه اسماعيل صفوي افتخار همه ماست ؛ چون جوان دليري بود كه تمام ايران را متمركز ساخت و كشور را از حمله‏هاي بيگانگان مصون نگاه داشت. استادي داشتم به نام «شامل محمد بكلي» كه در مورد تاريخ و حاكميت شاه اسماعيل صفوي تحقيق مي‏كرد، در سال 1351 (1972 ميلادي) مي‏گفت كه شاه اسماعيل صفوي وقتي روي كار آمد، اين سخنان را گفته و اين خطبه را ايراد كرده است كه: «منم جمشيد، منم فريدون، منم كيخسرو» و ...

■ كارتي كه به سينه زده‏ايد، شما را « جمال‏اف » معرفي مي‏كند، اما شما خود را جمالزاده مي‏ناميد، موضوع چيست؟

اين يك ميراثي است كه از اتحاد شوروي براي ما مانده. همان وقتها كه در سال 1355 به ايران آمدم، با من شوخي مي‏كردند، مي‏گفتند: اين ايراني است و به من نمي‏گفتند «قابيل جمال‏اف» مي‏گفتند: جمالزاده، حالا هم همان جمالزاده‏اي كه در سال 1355 مي‏گفتند، ادامه دارد و من خودم را جمالزاده معرفي مي‏كنم. من در مورد ايران شناسي تأليفات زيادي دارم، از مدرسه ديني زبان فارسي را تدريس مي‏كردم و بيشتر مشغول تحقيقم در مورد تاريخ معاصر ايران، موقعيت سياسي و پيشرفت اقتصادي ايران و ... مثلاً تحقيق دارم در مورد جبهه ملي در سال 1328 و 1332، موقعيت درياي خزر، ضرورت حل رژيم حقوقي اين دريا، و فعاليت تخريب‏آميز بانكهاي خارجي در ايران و فعاليت مبلغان ديني در كشور خودمان و از اين قبيل.

حرکت آزادیبخش ایران شمالی

__________________________________

Shimal8iranim@yahoo.com

 روابط دولت باكو و رژيم صهيونيستي

·        احمد كاظمي

·         

فروپاشي اتحاد شوروي سابق، خلأ ژئوپليتيكي قابل توجهي در منطقه قفقاز و آسياي مركزي كه يك منطقه حائل مهم ميان چين، روسيه، دنياي اسلام و اروپا مي‏باشد، ايجاد نمود. هجوم سياسي كشورهاي غربي به منطقه قفقاز و آسياي مركزي به ويژه پس از حادثه يازدهم سپتامبر، يادآور خاطره تلخ رقابت روسيه و انگليس در قرن نوزدهم بر سر اين منطقه مي‏باشدكه آن را در تاريخ «بازي بزرگ» ناميده‏اند. اما اين بار تعداد بازيگران به طور قابل ملاحظه‏اي افزايش يافته است. امروز، علاوه بر روسيه و انگليس، آمريكا، چين و تركيه، كشورهايي نظير هند، پاكستان، عربستان، ژاپن و برخي كشورهاي ديگر غربي و رژيم صهيونيستي به عنوان بازيگران جديد در اين صحنه رقابت وارد شده‏اند.

در ميان اين بازيگران جديد، رژيم صهيونيستي يكي از طرف‏هاي فعال محسوب مي‏شود. پس از فروپاشي شوروي، اسرائيلي‏ها به منظور گسترش نفوذ در منطقه، فعالانه در جست‏وجوي دوستان جديد مي‏باشند. ايران شمالي(جمهوري آذربايجان)، گرجستان، ازبكستان و قزاقستان در اين خصوص جزء اولويت‏هاي رژيم صهيونيستي به شمار مي‏روند. چنانچه تجربيات گذشته و حال خاورميانه نشان مي‏دهد، وجود رژيم صهيونيستي در هر منطقه تنش‏زا مي‏باشد. از اين‏رو، حضور رژيم صهيونيستي در قفقاز و آسياي مركزي نيز عامل ناامني در  اين منطقه به شمار مي‏رود. يكي از مهم‏ترين وجهه‏هاي حضور رژيم صهيونيستي در منطقه قفقاز و آسياي مركزي كه مي‏تواند به عنوان يك عامل مهم تنش‏زايي و ناامني مطرح باشد، مربوط به همكاري مشترك رژيم صهيونيستي با تركيه و ايران شمالي است.

سابقه و روند مناسبات دو طرف

در حالي كه هنوز اتحاد جماهير شوروي فرونپاشيده بود، رژيم صهيونيستي براي حضور در ايران شمالي كه اكثريت جمعيت آن را شيعيان تشكيل مي‏دهد، تلاش مي‏كرد. در اين راستا نيز اسراييل، حتي پيش از فروپاشي شوروي و تشكيل دولت باكو، در سال 1369 به تأسيس انجمني موسوم به «انجمن دوستي آذربايجان» ـ اسراييل اقدام كرده است. از همان زمان و از طريق اين انجمن، يهودي‏هاي ساكن در ايران شمالي با جوامع يهوديان آمريكا و رژيم صهيونيستي روابط نزديكي دارند. رؤساي جوامع يهوديان ايران شمالي بارها با رؤساي شش سازمان پيشروي يهودي آمريكا ملاقات كرده‏اند.

بايد گفت، نفوذ رژيم صهيونيستي در ايران شمالي از دوران حكومت ملي‏گرايان افراطي جبهة خلق بر اين كشور آغاز شد. ابوالفضل ايلچي‏بيگ، رئيس جبهة خلق، چندان در اوهام و رؤي