حركت آزاديبخش ايران شمالي

Shimal8iranim@yahoo.com

خاطرات مبارز اسلامي ايران شمالي منتشر شد.

خاطرات و شرح مبارزات حاج علي اكرام عليزاده (علي‏اف) از چهره‏هاي برجستة اسلامگرا در ايران شمالي منتشر شد.

علي‏اكرام عليزاده فعاليت‏هاي سياسي و ديني خود را سالها قبل از فروپاشي شوروي آغاز كرد و در سالهاي منتهي به فروپاشي، فعاليت‏هاي اسلامي خود را با همفكران خود گسترش داد.

پس از روي كار آمدن حيدر‏علي‏اف (ژنرال ك.گ.ب شوروي) در ايران شمالي، آمريكا با اعزام هيأتي به باكو از حيدر‏علي‏اف خواست كه به فعاليت‏هاي حزب اسلامي پايان دهد.

به دنبال درخواست آمريكا، دوره‏اي از سركوب و دستگيري و كشتار اسلامگرايان در ايران شمالي به ويژه در باكو آغاز شد و اعضاي حزب اسلامي گروه گروه روانة زندانها شدند .

به دستور حيدر‏علي‏اف، حاج‏علي‏اكرام عليزاده دستگير و به مدت پنج سال در سياهچالهاي مخوف زنداني شد. وي به صورت مستمر تحت شكنجه قرار گرفت و سلامت جسمي و بينايي خود را از دست داد.

طي سال گذشته (2006) كه آقاي‏حاج‏علي‏اكرام جهت معالجه و عمل جراحي چشم به ايران سفر كرده بود، خاطرات وي ضبط و بازنويسي شد. مصطفي قليزاده علياري (عبدالحسين شهيدي ارسباران) از فعالان حركت آزاديبخش‏ايران شمالي ضبط و بازنويسي خاطرات وي را عهده‏دار شد كه اخيراً به صورت كتابي خواندني از سوي سازمان اسناد انقلاب اسلامي منتشر شده است.

حاج‏علي‏اكرام عليزاده در گفتگويي كوتاه با مخبر ايران شمالي در شهر قم، گفت: انتشار اين كتاب براي اين است كه مردم ايران بدانند كه مسلمانان و علي‏الخصوص شيعيان درخارج از ايران با چه رنجها و عذابهاي پايان‏ناپذيري روبرو هستند .

حركت آزاديبخش ايران شمالي

Shimal8iranim@yahoo.com

شمارة هفتم مجلة ايران شمالي منتشر شد.

شمارة جديد مجلة ايران شمالي (ارگان حركت آزاديبخش ايران شمالي) منتشرشد.

عناوين مطالب اين شماره از جملة ايران شمالي چنين است:

۱ـ سخن سردبير

در اين مطلب آقاي ناصر علي‏اف (ناصر عليزاده قره‏باغي) موضوع «خيزش مردم آذربايجان براي آزادي ايران شمالي» را مورد توجه قرار داده است. وي با اشاره به انتشار مقاله‏اي حاوي اهانتها و نسبت‏هاي زشت به ساحت مقدس پيامبر اسلام (ص) در «نشرية صنعت» باكو كه باعث خشم و خروش ملت ايران بخصوص مردم آذربايجان در شهرهايي مانند تبريز، اردبيل، اروميه و تهران شد، روزنامة «يئني آذربايجان» (ارگان حزب آذربايجان نوين ـ حزب حاكم بر ايران شمالي) را آغازگر اينگونه اهانت‏ها معرفي كرده است.

ناصر عليزاده قره‏باغي، پيشنهاد كرده كه مجلس شوراي اسلامي ايران، تسهيلات ويژه‏اي براي مسلمانان قفقاز جنوبي و بخصوص مردم ايران شمالي قايل شود. زيرا آنها در اصل ايراني هستند.

ناصر عليزاده با اشاره به خواست مردم تبريز و اردبيل براي پيوستن ايران شمالي به ايران نوشته است: « خيزش مردم آذربايجان نشان داد كه گامهاي علمي براي الحاق ايران شمالي به ميهن اصلي در حال برداشته شدن است.»

۲ـ « فساد مالي، سنگ بناي نظام مديريت باكو »

 عنوان مصاحبه‏اي با يكي از روشنفكران معروف ايران شمالي است. زرتشت عليزاده در اين مصاحبه ابعاد مختلف فساد رژيم باكو را مورد توجه قرار داده و نكات روشنگرانه‏اي را بيان كرده است.

۳ـ « تشكيل فراموشخانه و مصاحبة رييس يك گروه فراماسونري در باكو »

 عنوان مطلبي است به قلم رسول اردبيلي.

اخيراً يك گروه فراماسونري در باكو اعلام موجوديت كرده و رييس اين گروه نيز مصاحبه‏اي با مطبوعات انجام داده است. وي گفته است كه بسياري از مقامات رژيم باكو در تشكيلات فراماسونري عضويت دارند.

۴ـ « سربازان آمريكا از گوآنتانامونو تا شبه جزيره آبشرون»

عنوان مطلبي است به قلم ائلشن نصيراف، از فعالان حركت آزاديبخش ايران شمالي، وي در اين مقاله مسأله استقرار نيروهاي نظامي آمريكا در شبه جزيرة آبشرون را مورد بررسي قرار داده است. آمريكا در جريان اشغال افغانستان و عراق، از همكاريهاي گستردة رژيم باكو برخوردار بوده و آسمان و فرودگاهها و پادگانهاي ايران شمالي در اختيار آمريكا قرار داده شده است. همچنين صدها تن از نيروهاي ارتش ايران شمالي براي كمك به آمريكايي‏ها جهت سركوب مردم عراق به اين كشور اعزام شده‏اند.

۵ـ « اگر ايران در جنگ با روسيه پيروز مي‏شد ....»

عنوان مصاحبه‏اي با دانشمند تاريخ شناس « محرم ذوالفقارلي » مي‏باشد. اين مصاحبه توسط ائلناز توحيدي ترجمه شده است.

محرم ذوالفقارلي با اشاره به تحريف گستردة تاريخ توسط روسها عليه ايران و تداوم اين تحريف‏ها در مراكز علمي و دانشگاهي ايران شمالي، اظهار داشته كه تاريخ جنگهاي ايران ـ روس در زمان شوروي تحريف شده و اين تحريف‏ها هم اكنون نيز در مراكز تحصيلي آموزش داده مي‏شود.

ذوالفقارلي مي‏گويد: اگر ايران در جنگ با روسيه شكست نمي‏خورد، اكنون مردم ايران شمالي وملت ايران همه در كشور واحدي به نام ايران زندگي مي‏كردند.

۶ـ نگاهي به روابط تهران ـ باكو

ذيل عنوان ياد شده به معرفي كتابي از دكتر بهرام امير احمديان پرداخت شده است. دكتر امير احمديان از چهره‏هاي تحقيقي و قفقازشناس ايران است.

۷ـ « شرح جنايات روسيه در مناطق اشغالي »

در اين مطلب كه به قلم جلال محمدي نوشته شده، نامة تاريخي دو عالم قفقازي دربارة جنايات روسها در مناطق اشغال شده ايران درج شده است.

در اين مطلب، كتاب « مكتوبات و بيانات سياسي ـ اجتماعي علماي شيعه » معرفي شده و سپس خلاصة نامه دو عالم شيعه درج گرديده است.

نامة درج شده يكي از اسناد مهم دربارة چگونگي رفتار روسهاي متجاوز با ايرانيان در شهرهاي مختلف قفقاز است.

۸ ـ از گنجه تا خرمشهر

اين مقالة خواندني روايتي است از جنگ مردم غيور گنجه و سردار بزرگ ايران ( جواد خان قاجار) با ارتش روسيه، كه مقاومت مردم خرمشهر به فرماندهي شهيد سيد محمد جهان آرا در مقابل ارتش صدام، يادآور همان مقاومت اهالي گنجه و جواد خان قاجار در مقابل روسهاست.

۹ـ آيت الله مجتهد شبستري، شخصيتي ماندگار در تاريخ آذربايجان

 عبدالله ولايتي طي مقاله‏اي با عنوان ياد شده به بررسي ابعاد شخصيت آيت الله شبستري، نماينده ولي فقيه در آذربايجان شرقي، پرداخته است. خيزش اخير مردم آذربايجان عليه رژيم باكو و براي آزادي ايران شمالي به رهبري آيت ا... شبستري صورت گرفت.

۱۰ـ علماي شهير و شهيد ايران شمالي

اين مقالة تحقيقي به قلم « ولي جباري » است. ولي جباري، طي تحقيقات چند سالة خود در ايران شمالي و انجام مصاحبه با ريش سفيدان و بزرگان اين سرزمين به معرفي علماي شهير و شهيد ايران شمالي پرداخته است.

۱۱ـ شاعران پارسي‏گوي اردوباد

استاد عزيز دولت آبادي از شاعران و نويسندگان برجسته تبريز است كه شهرت جهاني دارد. ولي با تسلطي كه بر متون كهن و تذكره‏ها و تاريخ ادبيات دارد، به معرفي و اراية نمونه اشعار شاعران اردوباد (واقع در نخجوان) پرداخته است.

۱۲ـ حركت آزاديبخش ايران شمالي در گذر تاريخ

مقاله‏اي است كه از سوي مركز مطالعات حركت آزاديبخش تدوين شده است. در اين مقاله تاريخ حركت آزاديبخش ايران شمالي از زمان انعقاد عهدنامه‏هاي سياه گلستان و تركمانچاي تاكنون مورد بررسي قرار گرفته است.

۱۳ـ لوطي‏هاي اجنبي

مقالة ياد شده به قلم « فيروز هاشم اف » از نويسندگان و باستان شناسان معروف ايران شمالي نوشته شده است. در اين مقاله فيروز هاشم اف، تهاجم فرهنگي تركيه به شيعيان ايران شمالي را مورد توجه قرار داده و نوشته است كه ضربة تركها بر مردم ايران شمالي كمتر از ضربة اشغال قره‏باغ نمي‏باشد.

۱۴ـ افسانة هولوكاست در ايران شمالي

اين مقاله را احمد كاظمي از محققان مشهور نوشته است.

كاظمي در اين مقاله ابعادي از روابط رژيم باكو با رژيم صهيونيستي را آشكار ساخته است.

۱۵ـ امانت يا تاراج

اين مقاله دربارة غارت كتابهاي شيخ صفي اردبيل است كه توسط جمشيد كيان‏فر نوشته شده است. شايان ذكر است طي سالهاي گذشته اخباري دربارة اقدام مشترك سازمان ميراث فرهنگي و وزارت امور خارجة ايران بر بازگرداندن كتابهاي بقعة شيخ صفي از روسيه منتشر شده است.

۱۶ـ بخش شعر

در اين بخش، اشعاري از شاعران ايران شمالي دربارة آزادي ايران شمالي درج شده است.

۱۷ـ خبرهايي از مطبوعات باكو

آخرين بخش از مجلة‌ ايران شمالي است. در اين بخش گزيده‏اي از اخبار مطبوعات باكو ترجمه و درج شده است.

شماره هفتم مجلة ‌ايران شمالي در ۶۰صفحه و به قيمت ۵۰۰ تومان منتشر شده است. علاقمندان مي‏توانند از طريق نشاني

« ايران ، اردبيل، صندوق پستي ۶۱۶ ـ ۵۶۱۳۵ »

با مجلة ايران شمالي مكاتبه نمايند.

حركت آزاديبخش ايران شمالي

Shimal8iranim@yahoo.com

انتشار ترجمه منظوم شاهنامه فردسي به زبان آذري

در ايران شمالي

ترجمه منظوم شاهنامه فردوسي شاهكار جهاني و جاودان ادب فارسي به زبان آذري در باكو منتشر و طي مراسمي از آن رونمايي شد. مترجم اين اثر گرانقدر پروفسور محمد مبارز عليزاده شرقشناس و ايرانشناس برجسته و شهير ايران شمالي بود كه چندي پيش به رحمت ايزدي پيوست. وي ترجمه شاهنامه را در مدت قريب به سي سال به زبان آذري و در قالب نظم ( شعر ) به پايان رسانده و كار چاپ و نشر آن را در اختيار رايزني فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در باكو قرار داده بود.

ترجمه اين اثر ارزشمند در دو جلد به رسيده است.

ويرايش ادبي اين ترجمه منحصر به فرد را پروفسور شاهين فاضل انجام داده كه يكي از شاعران مطرح و از شرقشناسان دوره كنوني ايران شمالي است: ويرايش نهايي آن نيز توسط آقاي پروفسورعلي بالا حاجي زاده انجام گرفته كه او نيز از اساتيد نام آشناي رشته شرقشناسي و صاحب تحقيقات و تاليفات بسيار در اين زمينه است.

در مراسم رونمايي از ترجمه اين شاهكار ادب فارسي كه با حضور دهها تن از اساتيد دانشگاه ها و شخصيت هاي علمي و ادبي ايران شمالي و جمعي از ايرانيان در سالن اجتماعات رايزني برگزار شد، ضمن تشريح و تبيين ابعاد علمي و عظمت اين كار ماندگار از سوي تني چند از حاضران، از فرزندان مرحوم پروفسور عليزاده ( آقايان آراز عليزاده رهبر حزب سوسيال دموكرات ايران شمالي، زرتشت عليزاده تحليلگر معروف مسائل سياسي اين كشور و خانم نوشابه عليزاده شرقشناس و استاد دانشگاه ) تجليل به عمل آمد.

ترجمه منظوم آثار كلاسيك و شاهكارهاي ادب فارسي بويژه ديوان هاي شعر بزرگان اين عرصه، در دهه هاي گذشته امري مورد اهتمام در ايران شمالي بوده و در دوران حاكميت شوروي، تعداد قابل توجهي از آنها در قالب شعر و به صورت منظوم به زبان آذري ترجمه و منتشر شده بود. از اين شمار، مي توان  به ترجمه منظوم خمسه نظامي، ديوان خاقاني، غزليات حافظ ، سروده هاي سعدي و.... اشاره كرد. در اين ميان، شاعراني فارسي گوي بزرگي نظير نظامي گنجوي، خاقاني شرواني، فلكي و... بيشتر مورد توجه قرار گرفته اند و آثار آنان تمام و كمال به آذري ترجمه و انتشار يافته است. كاري كه در نوع خود علي رغم داشتن ملاحظات سياسي در كنارش، بي نظير ويا حداقل كم نظير است.

قابل انكار نيست كه ايران شمالي، يكي از مناطق رونق و شكوفايي شعر و زبان و ادب فارسي بوده و در قرن ششم هجري با درخشندگي نظامي گنجوي و خاقاني شرواني در اين منطقه ، به اوج شهرت در زمينه  شعر و ادب فارسي رسيده بود. لذا،همواره در اين منطقه به شاهكار ها و آثار گرانسنگ شعر و ادب فارسي توجه زياد و ويژه اي، هم از طرف دولتمردان و هم از سوي محققان، عالمان، شاعران و اساتيد زبان و ادب فارسي شده است ، به طوري كه در حال حاضر گنجينه اي عظيم از اين آثار در آنجا وجود دارد.

انستيتوي نسخ خطي آكادمي ملي علوم ايران شمالي در حال حاضر هزاران نسخه خطي با ارزش و منحصر به فرد از آثار و متون كهن فارسي در خود جاي داده است كه ميراث گرانبهايي به حساب مي آيد و مي تواند زمينه و بستر مناسبي براي همكاري مشترك ايران شمالي با ايران در راستاي گسترش و روابط علمي و فرهنگي دو طرفه باشد.

علاوه بر اين، فعاليت هاي انستيتوي شرق شناسي آكادمي ملي علوم اين منطقه و در كنار آن گروههاي آموزشي شرقشناسي كه در اكثر دانشگاه هاي ايران شمالي وجود دارد فرصت مناسبي براي ترويج زبان و ادب فارسي است . زبان فارسي در طول قرنها زبان ملي و ادبي مردم ايران شمالي بوده و هزاران اثر درباره ادب و فرهنگ و تاريخ ايران شمالي به اين زبان وجود دارد .اما نسل حاضر به دليل تغيير الفباي اصيل و ملي توسط روسها و از آن پس توسط پان تركيستهاي غربزده به الفباي مسيحيت  نميتواند با منابع تاريخي و ميراث فرهنگي خود ارتباط برقرار كند.

لازم به ذكر است كه مرحوم پروفسور عليزاده مترجم شاهنامه فردوسي، گزيده اي از اشعار و غزليات حضرت امام ( ره ) را نيز به زبان آذري ترجمه منظوم كرده بود كه آنهم چندي پيش در باكو منتشر و در اختيار علاقه مندان قرار گرفت و با استقبال خوبي در ميان شاعران، ايرانشناسان و دوستداران آن حضرت روبرو شدند.

گفتني است شاعر معروف ميرزا علي اكبر صابر  نيز بخش هايي از شاهنامه فردوسي را به زبان اذري ترجمه كرده است كه در نوع خود از لحاظ زيبايي و ساختار محكم و حماسي بينظير است.  

   باكو – خبرنگار شعبه مطبوعاتي حركت آزاديبخش ايران شمالي

حركت آزاديبخش ايران شمالي

Shimal8iranim@yahoo.com

ناتو و حكومتهاي برآمده در سرزمين هاي قفقازي ايران

مرکز مطالعات حرکت آزادیبخش ایران شمالی

سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) در چهارم آوريل سال ۱۹۴۹( ۱۳۲۸) در واكنش به تهديد بالقوه سياست خارجي شوروي پس از جنگ جهاني دوم در واشنگتن تأسيس شد. كشورهاي بلژيك، دانمارك، فرانسه ، انگليس، ايسلند ، ايتاليا، كانادا، لوكزامبورگ ، هلند، نروژ ، پرتغال و آمريكا از جمله مؤسسان ناتو بودند و پس از پيوستن يونان، تركيه و جمهوري سابق فدرال آلمان، اسپانيا شانزدهمين كشوري بود كه در ناتو عضويت يافت. مقر ناتو از سال ۱۳۴۶ در بروكسل قرار دارد. اهداف معمول اين سازمان حفظ صلح و دفاع از آزادي از طريق هماهنگي‏هاي سياسي و در صورت لزوم توسل به نيروي بازدارنده نظامي ادعا شده است. ناتو به عنوان يك پيمان اساساً دفاعي، تصميم دارد باستناد به حقوق مشروع پاسخگويي به تهاجم براساس منشور سازمان ملل، قابليت دفاع موثر را در صورت حمله همواره براي خود محفوظ نگهدارد. اما ماجراي حمله ناتو به يوگسلاوي بدون اجازه شوراي امنيت سازمان ملل نشان داد كه ناتو نقشي فراتر از اينها براي خود قائل است. با پيوستن لهستان، چك و مجارستان به ناتو در سال ۱۳۷۹ تعداد اعضاي اين سازمان به ۱۹ عضو رسيده است. در سال ۱۳۸۴ ونيز در اجلاس سران ناتو در پراگ با پيوستن سه جمهوري بالتيك، روماني، بلغارستان، استوني و اسلوواني تعداد اعضاي ناتو به ۲۶ عضو رسيده است. در حال حاضر(۱۳۸۵) ، عضويت آلباني، مقدونيه و كرواسي در دستور كار ناتو قرار دارد.

پايان جنگ سرد ، آغاز يك دوره انتقالي براي ناتو به شمار مي‏رفت. در اين برهه، وظايف جديد ناتو بر محور تضمين صلح و ثبات در اروپا و همكاري با كشورهاي غير عضو ناتو قرار گرفت و در پرتو اين محور دوم، براي نخستين بار، مسئله استقرار نيروهاي ناتو در خارج از مرزهاي كشورهاي عضو مطرح شد.

در واقع پس از فروپاشي شوروي، ناتو به تعريف مجدد از حوزه امنيتي خود پرداخت و در اين تعريف جديد، قفقاز و آسياي مركزي نيز شامل حوزه امنيتي ناتو شدند و از اينجا بود كه قفقاز پس از فروپاشي شوروي شاهد بزرگ‏ترين تضادها و مشكلات امنيتي شد. يكي از مهم‏ترين مشكلات ناتو پس از فروپاشي شوروي، كمرنگ كردن محدوديت‏هاي جغرافيايي، فراتر رفتن ناتو از مرزهاي سنتي آن و گسترش حوزه مانور اين سازمان در فضاي اروپا آتلانتيك است ؛ فضايي كه تعمداً مرزهاي جغرافيايي آن به روشني تعريف نشده است. با توجه به عضويت جمهوري‏هاي شوروي سابق، از جمله جمهوري قفقاز در برنامه مشاركت براي صلح ناتو، مي‏توان دريافت كه فضاي مورد نظر ناتو دست كم از اقيانوس اطلس تا آسياي مركزي گسترده است و ناتو مأموريت دارد تا بر جريان حوادث در اين عرصه پهناور تظاهرات كند و اين امر را حق انحصاري خود مي‏داند.

در واقع پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي، منطقه قفقاز و آسياي مركزي شاهد فعاليت‏ها و رقابت‏هاي كشورهاي فرامنطقه‏اي شدند كه به دنبال توسعه نفوذشان بودند. برخي سازمان‏هاي بين المللي و منطقه‏اي نيز مانند ناتو و سازمان امنيت و همكاري اروپا به بهانه مشاركت در حل مناقشات منطقه‏اي به دنبال توسعه حوزه امنيتي خود در اين منطقه برآمدند.

به طور كلي، مي‏توان در خصوص عواملي كه بر حضور ناتو در منطقه قفقاز پس از فروپاشي مؤثر شدند، به محورهاي زير اشاره كرد:

ـ ايجاد تحول در بسياري از مفاهيم روابط بين الملل به ويژه «باز تعريف» غرب از مفاهيم امنيت و تهديدات پس از فروپاشي شوروي؛

ـ نابساماني‏هاي سياسي و اقتصادي داخل روسيه و آثار نامطلوب آن درجايگاه بين المللي و سياست خارجي اين كشور كه عدم تحرك و ناكارآمدي سياست روسيه در قفقاز يكي از پيامدهاي آن است؛

ـ غربگرايي و انجام اصلاحات متأثر از الگوهاي غربي در جمهوري قفقاز جنوبي؛

ـ افزايش نقش معادلات انرژي و حمل و نقل در قفقاز كه به نوبه خود محصول گشوده شدن فضاي اقتصادي و سياسي ـ امنيتي مذكور به روي جهانيان است؛

ـ تصور برخي كشورهاي منطقه از ناتو به عنوان حلال مشكلات امنيتي آنها.

بسياري از كشورهاي شوروي سابق از جمله گرجستان و ايران شمالي، در دوره بعد از تسلط كمونيستي، مفهوم ناقص و محدودي از استقلال را وجهه همت خود قرار دادند و آن را تنها معادل رهايي از سلطه شوروي سابق گرفتند و متقابلاً توسعه و پيشرفت را مساوي غربي شدن و ادغام با ساختارهاي اروپايي ـ آمريكايي انگاشتند. اين موضوع زمينه را براي حضور ناتو درمنطقه قفقاز فراهم ساخت.

در واقع، از جمله نگراني‏هاي امنيتي فراوان ناتو در قفقاز ، ترس از احياي مجدد اقتدار شوروي و پر شدن خلأ قفقاز در پي فروپاشي شوروي توسط رقباي ناتو چون ايران، چين و هند  است. تلاش براي منزوي كردن ايران و روسيه در منطقه و نيز تسلط بر منابع انرژي و اقتصادي منطقه و انتقال آنها به غرب با تضمين‏هاي امنيتي مورد نظر خود از جمله تهديدات و اهداف امنيتي ناتو در قفقاز به شمار مي‏رود. ناتو نه تنها به همكاري‏هاي نظامي با كشورهاي قفقاز، برگزاري رزمايش‏هاي نظامي با كشورهاي منطقه و نيز برگزاري كلاس‏هاي آموزشي در منطقه مي‏پردازد، بلكه به اقداماتي نظير كمك به تحقيقات زيست محيطي در منطقه و تأمين امنيت خطوط لوله انتقال انرژي در منطقه مي‏پردازد. دبير كل‏هاي ناتو از جمله خاوير سولانا، جورج رابرتسون و ياپ دوهوپ شيفر همواره ديدارهاي منظمي از كشورهاي قفقاز داشته‏اند.

به خاطر همين موضوع‏ها و انگيزه‏هاي مهم از همان ابتداي فروپاشي شوروي، در حالي كه كشورهاي منطقه در يك سردرگمي سياسي فرو رفته بودند، ناتو استراتژي‏هاي خود را براي به دست گرفتن ترتيبات امنيتي منطقه قفقاز و آسياي مركزي تدوين كرد. به خاطر همين اقدام برنامه‏ريزي شده، امروز برخي از جمهوري‏هاي قفقاز جنوبي، ناتو را «فصل امنيت يا ناامني» خود مي‏نگرند. براي نمونه، گرجستان چه در دوره شواردنادزه و چه در دوره ساكاشويلي به ناتو به عنوان عامل امنيت خود و به ارمنستان و روسيه به عنوان عوامل ناامني خود نگاه مي‏كند.

در هر حال سازمان ناتو به منظور به اجرا گذاشتن طرح توسعه حوزه امنيتي خود از سه طريق اقدام نمود: نخست، از طريق ايجاد نهاد جديد بين‏المللي موسوم به «شوراي همكاري آتلانتيك شمالي» (NACC ) و دوم، با اجراي طرح «مشاركت براي صلح» كه جمهوري‏هاي قفقاز جنوبي از جمله گرجستان و ايران شمالي عضو اين دو نهاد جديد ناتو هستند و سوم نيز از سال ۱۳۸۵ با طرح برنامه همكاري انفرادي با ناتو.

در مورد شوراي همكاري آتلانتيك شمالي، شوراي ناتو در ۱۳۷۰ تصميم گرفت كه با اين نهاد جديد التأسيس ارتباط منظم و مستمري را بين اعضاي سازمان ناتو و اعضاي سابق پيمان ورشو برقرار نمايد.

به دنبال آن در مارس ۱۹۹۲ ( ۱۳۷۱)، تمام كشورهاي مستقل مشترك المنافع شامل جمهوري‏هاي آسياي مركزي و قفقاز به عضويت شوراي همكاري آتلانتيك شمالي پذيرفته شدند و شورا براي برقراري ارتباط منظم بين اعضاي ناتو و اين گروه از كشورها و كشورهاي اروپاي شرقي كنفرانس‏هاي منظمي را در دو سطح وزراي امور خارجه و سفيران تشكيل مي‏دهد. در واقع، شوراي همكاري آتلانتيك شمالي با توسعه فعاليت خود به كشورهاي بلوك شرق از جمله قفقاز مي‏كوشد بر روندهاي سياسي اين كشورها همسو با منافع خود تأثير بگذارد.

طرح مشاركت براي صلح كه در اجلاس سران ناتو در ۱۱ ـ ۱۰ ژانويه ۱۹۹۳ ( ۱۳۷۲) بنا گذاشته شد، هدف ترغيب كشورهاي غير عضو در ناتو براي توسعه همكاري‏هاي نظامي و دفاعي با ناتو را دنبال مي‏كند. اين طرح به صورت قرارداد دو جانبه بين ناتو و هر كدام از كشورهاي غير عضو كه علاقه‏مند همكاري با ناتو هستند، در چارچوب برنامه مشاركت انفرادي (IPP) به مورد اجرا گذاشته مي‏شود. در قفقاز ، ارمنستان و در آسياي مركزي تاجيكستان آخرين كشورهايي بودند كه به اين طرح پيوسته‏اند . اهداف استراتژيك و درازمدت امنيتي ناتو از طرح PFP را به ويژه در قفقاز، مي‏توان به صورت زير مطرح كرد:

ـ درگير نمودن (وابسته كردن) جمهوري‏هاي منطقه آسياي مركزي و قفقاز در امور و مسائل امنيتي اروپا از طريق پذيرش مشاركت آنها و انجام مشورت‏هاي مشترك به هنگام تهديد؛

ـ مبادله اطلاعات و توسعه همكاري‏هاي نظامي؛

ـ ايجاد زمينه براي انجام عمليات حفظ صلح در مواقع بحران (مشاركت دادن كشورهاي منطقه در عمليات صلح باني)؛

ـ تحكيم و پيشبرد ثبات منطقه در جهت منافع و اهداف غرب؛

ـ كمك به كشورهاي عضو براي دوري و كاهش وابستگي به روسيه؛

ـ زمينه‏سازي عضويت برخي از كشورهاي منطقه در بلند مند؛

ـ برگزاري رزمايش نظامي در كشورهاي عضو؛

ـ جلوگيري از ادامه روسي شدن ارتش‏هاي منطقه.

به نظر مي‏رسد عضويت جمهوري‏هاي قفقاز، از جمله گرجستان و ايران شمالي در برنامه مشاركت براي صلح، نخستين گام عملي و سنگ بناي ناتو در دست اندازي نظامي به قفقاز باشد. البته اين امر در ابتدا چنانكه بايد جدي گرفته نشد. ولي با گذشت زمان، اهميت راهبردي آن هر چه بيشتر نمايان شد؛ به گونه‏اي كه تقويت اين موضوع در ايران شمالي در مقطعي به طرح پيشنهاداتي نظير واگذاري پايگاه به ناتو، آمريكا و تركيه منتهي شد.

اكنون در چهارچوب طرح مشاركت براي صلح، ناتو به انجام اقدامات گسترده امنيتي و نظامي در قفقاز پرداخته است. براي نمونه، نظاميان آذري و گرجي در عمليات صلح باني در افغانستان و كوزوو شركت كرده‏اند. ناتو همچنين در چارچوب طرح مشاركت براي صلح، دوره‏هاي آموزشي و تمرينات مشترك نظامي براي جمهوري‏هاي قفقاز جنوبي برگزار مي‏كند. ايران شمالي و گرجستان از سال ۱۳۷۳عضو برنامه مشاركت براي صلح ناتو هستند و اكنون ناتو در تدوين استراتژي‏هاي دفاعي اين كشورها مشاركت دارد.

براي مثال، در ۱۴ آوريل ۱۹۹۸ ( ۱۳۷۷) شوراي رايزنان بين المللي با رياست ژنرال‌ هاري جانسون، فرمانده سابق ناتو در شمال اروپا، به منظور شركت ناتو براي تدوين راهبرد دفاعي گرجستان در چارچوب توافقي با وزارتخانه‏هاي امور خارجه و دفاع، شوراي امنيت ملي و كميته امنيت و دفاع پارلمان گرجستان، تشكيل گرديد. اين شورا با همكاري وزارت دفاع گرجستان استراتژي دفاع ملي و امنيت گرجستان  را تدوين نموده و در اصلاح ساختار ارتش گرجستان  به اين كشور كمك مي‏كند و در حال حاضر نيز فعاليت اين شورا افزايش يافته است. در هر حال، ناتو سرمايه‏گذاري فراواني در طرح مشاركت براي صلح كرده است و هر از چند گاهي با ترتيب نشست كشورهاي عضو PFP به تقويت همكاري با آنها مي‏پردازد. نمايندگان كشورهاي طرح مشاركت براي صلح ناتو به منظور بررسي نحوه هماهنگي با ناتو در چارچوب PFP ، بارها در تركيه و بلژيك گرد هم آمدند . گفته مي‏شود 27 كشور از بلوك شرق سابق، عضو PFP هستند.

فعاليت‏هاي امنيتي ناتو در منطقه قفقاز طي سال‏هاي گذشته چشمگير بوده است، به طوري كه حتي برخي از جمهوري‏هاي قفقاز، خواهان عضويت در سازمان يا واگذاري پايگاه به آن شده‏اند.

صفر ابي اف، وزير دفاع وقت ايران شمالي، ۲۴مارس  ۲۰۰۱( ۱۳۸۰ ) از استقرار پايگاه‏هاي نظامي ناتو در قفقاز حمايت كرده و آن را عامل ثبات و صلح در منطقه عنوان كرد. ادوارد شواردنادزه نيز در جريان انتخابات رياست جمهوري سال ۱۳۷۹ وعده داده بودكه گرجستان را تا سال ۱۳۸۵عضو ناتو كند، اما به علت وقوع انقلاب مخملي در نوامبر ۲۰۰۳ ( ۱۳۸۲)  نتوانست وعده خود را عملي كند. به رغم اين ، دولت جديد گرجستان نيز ناتوگرايي را يك اولويت اعلام كرده است.

در واقع، پس از دو ماه حملات كوبنده ناتو به يوگسلاوي كه به بهانه حمايت جان آلباني تبارهاي كوزوو صورت گرفت و براي اولين بار بدون اجازه سازمان ملل و شوراي امنيت به دخالت در اين مناقشه قومي پرداخت، ديدگاه (انتظار) امنيت جديدي در بين برخي جمهوري‏هاي قفقاز نسبت به ناتو ايجاد شد، منبي بر اينكه آيا احتمال دارد ناتو در قره‏باغ و آبخازيا نيز چنين سناريوهايي به اجرا درآورد. همين موضوع انگيزه‏هايي براي درخواست عضويت در ناتو و يا طرح مسئله استقرار پايگاه‏هاي ناتو در قفقاز را مطرح ساخته است. همزمان محافل آذري خواهان مداخله ناتو براي حل و فصل بحران قره‏باغ شدند.

وفا قلي‏زاده، مشاور وقت رئيس جمهور ايران شمالي در امور سياست خارجي، از دخالت ناتو در مناقشه قره‏باغ حمايت كرد و گفت: «ارامنه قره‏باغ نيز همانند آلبانيايي تبارهاي كوزوو خواستار استقلال كامل هستند. با اين تفاوت كه آلبانيايي تبارها در كوزوو نمي‏جنگند، ولي تجزيه‏طلبان قره‏باغ به همراه نيروي نظامي ارمنستان با ايران شمالي مي‏جنگند».

تنها ثمره اين موضوعات، پيچيده كردن معادلات امنيتي منطقه قفقاز و واكنش شديد روسيه بوده است. نظر به اينكه شرايط بالكان بسيار متفاوت از قفقاز است و درعين حال با توجه به روابط متقابل ناتو با روسيه و ارمنستان ، ناتو به درخواست براي دخالت نظامي در قره‏باغ پاسخ منفي داد و اعلام كرد كه از اقدامات سازمان امنيت و همكاري اروپا در اين خصوص حمايت مي‏كند. حال اين نكته مهم مطرح است كه اگر سازمان امنيت و همكاري اروپا يا شوراي اروپا چنين درخواستي از ناتو بكند، چه وضعي پيش خواهد آمد؟! دبير كل وقت ناتو در سفر خود به منطقه قفقاز تأكيد كرد كه ناتو قصد مداخله در قره‏باغ را ندارد.

با گذشت بيش از يك دهه از فروپاشي شوروي، سياست ناتو در منطقه قفقاز و آسياي مركزي نفوذ و پيشبرد اهداف خود بدون به عضويت درآوردن اين كشورهاست. با وجود اين، ناتو نيز در اجراي استراتژي نظامي خود در قفقاز با موانعي روبه‏روست؛ از جمله مي‏توان به ممانعت‏هاي روسيه اشاره كرد.

مخالفت روسيه با ناتو به دو دليل است: نخست اينكه، در پي توسعه حوزه امنيتي ناتو، بسياري از جمهوري‏هاي استقلال يافته آسياي مركزي و قفقاز تمايل دارند در مراحل بعدي به اين سازمان بپيوندند، يا دست كم روابط خود را با ناتو بسيار گسترش دهند. دوم اينكه، از نظر مسكو، ورود كشورهايي كه قبلاً بخشي از امپراتوري روسيه را تشكيل مي‏دادند، در درون پيماني كه روسيه از آن مستثني است، براي امنيت ملي مسكو بسيار خطرناك خواهدبود. از اين رو، شاهد مخالفت‏ها و هشدارهاي شديد مسكو نسبت به فعاليت ناتو هستيم. ولاديمير پوتين ، رئيس جمهور روسيه، بارها فلسفه وجودي ناتو در عصر حاضر را زير سؤال برده است.

البته ناتو و روسيه در سال ۱۳۷۴ سند پاريس را امضا كرده‏اند. براساس اين سند، ناتو متعهد شده است كه جمهوري‏هاي قفقاز و آسياي مركزي را به عضويت درنياورد. در عين حال، شوراي دائمي همكاري روسيه و ناتو از سال ۱۳۷۶ تأسيس يافته است و در حال حاضر، همكاري روسيه و ناتو در چارچوب مدل ۱ + ۲۶ ادامه دارد. برخلاف تصور برخي از كشورهاي منطقه، ناتو هيچ‏گاه براي برآوردن انتظارات امنيتي جمهوري‏هاي قفقاز، خود را در مقابل روسيه قرار نخواهد داد، مگر اينكه منافع ناتو اين امر را ايجاب كند.

ناتو به غير از مخالفت‏هاي روسيه با موانع ديگري نيز در گسترش نفوذش در منطقه قفقاز و آسياي مركزي روبه‏روست. در اين ميان، مي‏توان به مخالفت گسترده قدرت‏هاي منطقه‏اي از جمله چين و ايران با گسترش ناتو، مسئله توان مالي ناتو و نيز واگرايي در ناتو ، اشاره كرد. در ناتو ميان اروپا و آمريكا در خصوص طرح جديد دفاعي اروپا اختلاف نظر وجود دارد.

البته وزراي امور خارجه كشورهاي عضو ناتو در اجلاس برلين در سال ۱۳۷۷طرح جديد دفاعي اروپا را به امضا رساندند. بسياري معتقدند كه ناتو با وضعيت فعلي قادر نخواهد بود استراتژي موفقي در مناطقي مانند قفقاز داشته باشد.

پس از حادثه يازدهم سپتامبر و به موازات سياست ميليتاريستي آمريكا در منطقه، ناتو نيز تحركات خود را در قفقاز و آسياي مركزي افزايش داد. به گفته ورنر باونز، رئيس دفتر دبير كل ناتو در بروكسل، امنيت در قفقاز از همان دوران فروپاشي شوروي در دستور كار ناتو قرار دارد. ناتو همچنين از سال ۱۳۸۴ ، مسئله همكاري انفرادي كشورهاي قفقاز با اين پيمان را مطرح كرده و هر كدام از اين كشورها برنامه همكاري انفرادي خود با ناتو را تدوين كرده‏اند. اجراي اين برنامه كه در ظاهر اصلاحات گسترده در ارتش و وزارت دفاع كشورهاي منطقه را دنبال مي‏كند، نوعي زمينه‏سازي براي آماده كردن كشورهاي منطقه براي عضويت در ناتوست.

روبرت سيمونس، اولين نماينده دبير كل ناتو در قفقاز، افسران رابطي براي هر يك از كشورهاي قفقاز جنوبي تعيين كرده است. براي نمونه، روموالد رازوكس يكي از افسران رابط ناتو با ارمنستان است.

در هر حال، بايد گفت كه چنانچه تجربيات سال‏هاي پس از فروپاشي شوروي نشان داده است، ناتو عملاً هيچ گامي در حل مشكلات امنيتي قفقاز برنداشته است؛ بلكه كوشيده است با تظاهر  و دادن وعده ، نفوذ خود را در منطقه محكم كند. از اين رو، مشكلات و ترتيبات امنيتي قفقاز نه تنها حل نشده است، بلكه برخي از جمهوري‏هاي قفقاز جنوبي كه داراي سياست ناتوگرايي هستند، با مشكلات امنيتي جديد به ويژه در روابطشان با روسيه و برخي ديگر از كشورهاي منطقه روبه‏رو شده‏اند. برخي از كشورهاي منطقه به رغم دادن امتيازات فراوان به ناتو، شاهد برخوردهاي غير قابل انتظار از سوي ناتو بوده‏اند. براي نمونه، فرماندهي عالي سازمان پيمان آتلانتيك شمالي در اروپا، رزمايش مشترك اين سازمان در خاك ايران شمالي را كه قرار بود از ۱۴ تا ۲۶ سپتامبر سال ۲۰۰۴ ( ۱۳۸۳) در باكو برگزار شود، به دليل اعتراض ايران شمالي به حضور افسران ارمني براي شركت در رزمايش «ناتو» لغو نمود. ناتو اقدام باكو را مغاير با شرايط همكاري «ناتو» با ايران شمالي دانست. البته دولت باكو به رغم انتقادات شديد افكار عمومي با ورود افسران ارمني به باكو موافقت كرده بود، ولي از ناتو انتظار داشت كه مجوز ويژه‏اي در اين خصوص صادر كند تا باكو، ويزا ندهد. اما ناتو اين موضوع را نيز نپذيرفت و در جهت حمايت از ارمنستان ، اين رزمايش را كه مشابه آن در گرجستان و ارمنستان برگزار شده بود، لغو نمود. در واقع ، مهم‏ترين هدف ايران شمالي از ناتو گرايي؛ فشار به ارمنستان بود، اما اين هدف كاملاً شكست خورده است؛ چرا كه از نظر افكار عمومي ايران شمالي ، هدف از تأكيد «ناتو» و ديگر سازمان‏هاي غربي بر لزوم همكاري ايران شمالي با ارمنستان كه 20 درصد اراضي اين كشور را اشغال كرده است، شكستن عزم و اراده مردم ايران شمالي و تحميل شرايط سخت صلح به آنهاست.

با تحركات ناتو در منطقه و در نتيجه زياد شدن تعداد بازيگران بيگانه در منطقه، روند حل و فصل معضلات امنيتي منطقه قفقاز كند شده است؛ به طوري كه بررسي راهكارهاي واقع بينانه براي حل و فصل معضلات امنيتي منطقه، متوقف يا در حاشيه قرار گرفته است. اميد ايران شمالي و گرجستان به ناتو، نه تنها موجب عدم تمايل برخي كشورهاي منطقه از جمله روسيه براي به كار بردن امكاناتشان در حل معضلات امنيتي منطقه شده است، بلكه اين گونه كشورها كوشيده‏اند كه حتي از معضلات امنيتي قفقاز نظير قره‏باغ و آبخازيا به عنوان اهرمي براي حركت بيشتر ناتو به شرق بهره ببرند. از اين رو بايد گفت، كاركرد ناتو از لحاظ امنيتي در قفقاز تنش‏زا مي‏باشد.

حركت آزاديبخش ايران شمالي

Shimal8iranim@yahoo.com

حركت آزاديبخش ايران شمالي

Shimal8iranim@yahoo.com

روسها شهر گنجه را چگونه اشغال كردند ؟

به ياد سردار ملي ايران ، سردار جوادخان قاجار

فرماندهي كه تا آخرين نفس در مقابل روسها

مقاومت كرد و به شهادت رسيد.

·        فيروز منصوري

استيلاي روس‏ها بر شهر گنجه

نظر به اينكه اشغال شهر گنجه آغاز تهاجم و تجاوز دولت روسيه در آغاز جنگهاي معروف ايران – روس به سرزمين‏هاي ايران بوده، و پي‏آمدهاي حوادث آنجا در امور سياسي و اجتماعي ايران و بخصوص  ولايت اذربايجان نقش داشته و موثر بوده است، لذا به شرح ماجرا مي‏پردازيم.

حكومت شهر تاريخي گنجه، بعد از فرار القاص ميرزا از شيروان به استانبول، در سال 955 هـ .ق ، از جانب شاه طهماسب به شاهوردي سلطان زياداوغلي قاجار مفوض شد.¹

آخريناشغالگري عثمانيان در قفقاز در زمان شاه عباس اول، شهر گنجه بوده است كه در آن موقع محمدخان قاجار زياداوغلي بر آن شهر حكومت مي‏كرد. دكتر فخرالدين كيرزي اوغلو، با استفاده از «تاريخ سلانيكي» و كتاب خطي «گنجينة فتح گنجه» نوشته رحيم‏زاده ابراهيم حريمي، بيان مي‏دارد:

به واسطة‌ هجوم سيل‏آساي قشون عثماني به گنجه در هفتم شوال 996 هـ . ق ، محمد خان قاجار زياداوغلو، در شهر گنجه و قراي و نواحي، هر چه ايل و اولوس و رعايا داشت، همگي را با اغنام و احشام و اموال و اسباب و ارزاق، به دواب و مواشي حمل كرده به سوي كناره‏هاي رودخانه ارس رهسپار شدند، و با تخليه كامل شهر، چيزي براي دشمن نگذاشتند. بعد از ورود محمدخان قاجار به كرانه‏هاي ارس، دهها هزار از قزلباشان قراباغ و عده زيادي از قشون تخماق خان به فرماندهي حاكم فراري گنجه در تدارك حمله به عثمانيان متصرف گنجه بودند. اين خبر چون به جعفر پاشا رسيد، قواي عثماني را سريعاً به جانب ارس فرستاد. محمدخان چون از يورش عثمانيان آگاهي يافت، با اهالي گنجه از كرانه ارس شتابان به سوي شهر ارسبار فرار كردند و در حين عبور از رودخانه، عده زيادي از آنان در آب غرق شدند.²

شادروان نصرالله فلسفي مي‏نويسند:

در سال 998 كه شاه عباس با دولت عثماني از در صلح درآمده بود، محمدخان زياد اوغلي قاجار و جمعي از اميران قراباغ، قلعه گنجه را محاصره كردند تا دست تركان را از وطن موروثي خود كوتاه كنند. شاه عباس براي اينكه بهانه‏اي به دست دربار عثماني ندهد نامه به ايشان نوشت و فرمان داد كه دست از محاصره گنجه بدارند. و مخصوصاً گوشزد كرد كه امروز، ناچار قراباغ را به تركان مي‏دهيم، ولي اين ولايت از ميان نخواهد رفت و به خواست خداوند باز روزي به آساني به دست ما خواهد افتاد.³

پيش‏بيني شاه عباس 16 سال بعد تحقق پيدا كرد و در ماه صفر 1015 هـ . ق ، نيروهاي صفوي گنجه را فتح  كردند، محمد خان زياداوغلي دوباره حكمران قراباغ و گنجه شد.

محمدخان زياد اوغلو 9 سال ديگر حكومت راند تا اينكه درجنگ با تهمورث خان والي گرجستان كاخت كشته شد و مقام وي به فرزند خردسالش محمد قلي خان تفويض گرديد. بعد از محمد قلي خان، برادرش مرتضي قلي خان زياداوغلو قاجار در زمان شاه صفي حكومت گنجه را داشت. مرتضي قلي خان زياداوغلو قاجار در زمان شاه صفي حكومت گنجه را داشت. مرتضي قلي خان در سال 1074 درگذشت . مقام بيگلربيگي قراباغ و گنجه به برادرزاده‏اش اوغورلوخان عنايت شد.⁴

در زمان شاه سليمان صفوي، اوغورلوخان علاوه بر حاكمي عادل و رعيت‏پرور، شاعري توانا و صاحب كمال بود. ديوان فارسي او در حدود چهار هزار و دويست بيت، به شماره 555 در كتابخانه آستان قدس موجود است كه به خط نستعليق محمدالمدعو به آقاكشي گنجوي به دستور جوادخان زياد اوغلو قاجار (نوه‏اش) در سال 1212 هـ . ق ، استنساخ شده است.تخلص وي نخست «زيادي» بوده، سپس ، تخلص «مصاحب» اختيار كرده است.⁵

بعد از اوغورلوخان، شاهوردي خان زياداوغلو بر مسند حكومت گنجه نشست، تا اينكه جواد خان زياداوغلو قاجار ، آخرين حكمران اين خاندان ايراني ، در سال 1218 هـ . ق، با ابراز مردانگي و شجاعت ذاتي حماسه آفريد و نام خود و خاندانش را ثبت جريده ايام كرد.

در سال 1783 روس‏ها به بهانه محافظت گرجستان و حمايت مردم آن سامان، معاهده‏اي با ايراكلي حاكم گرجستان بستند. روس‏ها در 1801 پس از تباني با انگلستان عهدنامه را نقض كرده و گرجستان را اشغال نظامي كردند و در تملك خود قرار دادند.

پس از استقرار كامل قواي روس در گرجستان، ژنرال سيسيانوف در 22 نوامبر 1803 (7 شعبان 1218 هـ . ق ) با نيروهاي عظيم وارد حومه و دروازه‏هاي شهر گنجه شد. جوادخان به مدافعه برخاست و مهاجمان را به شهر راه نداد. او به دفعات درخواست ژنرال روسي را داير به تسليم و تحويل قلعه رد كرد، و در آخر پيغام داد كه : « شما بايد جسد مرا در پاي ديوار قلعه پاره پاره بكنيد تا بتوانيد داخل قلعه شويد.»

جوادخان در اثر خيانت ارامنه و متفرق شدن نيروهاي شمكور و شمس الدينلو به قلعه شهر پناه برد، و به اميد رسيدن قوا از آذربايجان به وسيله عباس ميرزا، تا آخرين قطره خون از قلعه مدافعه كرد. بنابه نوشته مآثر سلطانيه نامه‏هاي او به دربار رسيد و فتحعلي شاه نيروهايي به امداد وي گسيل داشت، ولي به علت فصل شديد سرما (دي ماه) و دوري راه، قواي اعزامي نتوانستند به گنجه برسند، مگر سعيد بيك غلام چاپار كه خود را به قلعه رسانيده بود.⁶

قواي مهاجم، راه آب شهر را بستند و مردم و مدافعان را به مخاطره انداختند. در شب سرد و تاريك آخرين روز رمضان، روس‏ها با شليك توپهاي عظيم از جانب دروازه‏هاي قراباغ و تفليس، شهر را غرباً و شرقاً مورد حمله قرار داده تا سپيده‏دم زير آتش گرفتند و در بامداد روز عيد فطر به 60 قدمي قلعه رسيدند. مردم شهر نمدها و پارچه‏ها را به نفت آغشته و آتش مي‏زدند و بر سر روس‏ها مي‏ريختند. جنگ خونين تا ظهر ادامه پيدا كرد. بعد از ظهر نيروهاي ژنرال پورتيناكين در حمايت آتش توپخانه، نردبان‏ها به ديوار قلعه نهادند و سه برج حصار را گرفتند.ولي جواد خان و يارانش دشمنان را از اين برج‏ها بيرون راندند. در حين جنگ دو برج ديگر به اشغال روس‏ها درآمد و جوادخان هم مجروح شد. حسينقلي آقا پسر جوادخان به امداد پدر آمد ولي او فرزندش را به دفاع موضع ديگر فرستاد و خود با شمشير آخته سر توپ ايستاده تا آخرين قطره خون دليري و مدافعه كرد و سرانجام مردانه جان سپرد و فرزندش نيز شهيد شد.

روس‏ها در دوم شوال 1218 هـ . ق ، قلعه گنجه را گرفتند و دروازه‏هاي شهر را به روي مردم بستند، و جمله را قتل عام نموده دارايي شهر را به غارت بردند و مساجد را ويران كردند.

در فاجعه گنجه 7 هزار نفر به شهادت رسيده و 18 هزار نفر اسير شدند كه اكثر‏شان زنان بودند. 500 نفر از اهالي شهر كه بيشتر‏شان زنان و مردان مسن و اطفال خردسال بودند به مسجد پناه بردند. به دستور سيسيانوف همه آنها را در مسجد قتل عام كردند. به فرمان وي، جامع بزرگ شهر به كليسا تبديل شد و نام شهر نيز به «اليزابت پول» تغيير كرد.

مردم مظلوم گنجه، زمستان را در حال پريشاني گذرانده و راه فرار نيافتند كه از ظلم و بيداد روس‏ها رهايي يابند، ناگزير درد و آلام دروني‏شان را با سرودن منظومه تسكين مي‏دادند و به سينه تاريخ مي‏سپردند.

«بيرياندان قارگلير بير ياندان سازاق ـ دورت يانيم آليب در ديل بيلمز قزاق»

«اورسون بويوگي ناچالينگ در ـ يول ورمزكي، بيريانا قاچاق»

بنابه نوشته فريدون كوچرلي: در سال 1925 چاپ و انتشار همه سروده‏هاي شاعران گنجه و قراباغ درباره جوادخان، ممنوع شده بود بدان سبب درج كامل آنها به عللي مقدور نگرديد. با وجود همين محدوديت‏، آنچه در تأليف ارزنده ايشان و سلمان ممتاز به عنوان منظومه‏هاي خلق آمده است، به بهترين وجهي سرگذشت دليرانه و غيرت مردانه جوادخان را در پيكار گنجه، به قلم شاعران سخنور و دردمند، ايضاح و ابلاغ نموده ومصائب مردم را بيان مي‏دارند. نمونه‏هايي نقل مي‏شود:

بير روايت سويله اي دل چرخ كج رفتاردن

تا ابد روز ازل بد مهر و بدكرداردن

چرخ ظالم،دهردون، صاحب خطا بي‏عاردن

كيم يزيدين عزّتين گورشاه دل افكاردن

گورجوادخان ماجراسين محنت مكاردن

گنجه شهرنده جواد خان كيم نه ايام وار ايدي

صاحب لطف و عدالت صادق الاقرار ايدي

هرايشين فعلنده ماهر، عاقل و هشيار ايدي

مختصر بير عالم آرا امتحان سردار ايدي

گور نه‏لر گچدي قضادن دور بداطواردن

اول جواد خان وصفني نيجه قلم شرح ايله سين

شرحه سيقماز وصف حالين نيجه ديلّلر سويله‏سين

بير بيله سردار و غازي كيم گوروبدر بله‏سين

دوشدي دعواسي اونون كار قضادن نيله سين

پادشاه روس صاحب تاج ايلن طوماردن

چكدي بيرايل، اول جواد خان ايلدي جنگ و جدال

گاه صلح ايتدي آرادا، گاه قيلدي رنگ آل

گوردي كيم  اولمادي آخر آرتدي فتنه، قيل و قال

گلمدي امداده هر چند ايله‏دي يوز عرض حال

فتحعلي شاه صاحب ايران اولان خنكاردن

بير گيجه يول بولدولار روس‏لار آشدي قلعه‏دن

سويرينه اول زمان قانلار آخاردي قلعه‏دن

اول «اوغورلوخان» ايله خانلار ... قلعه‏دن

خان گوروپ اونلار سلامت چيخدي گچدي قلعه‏دن

بيلدي آيري دوشدوگون فرزند و خوش دلداردن

گچدي اونلار قلعه‏دن ساغ و سلامت گتديلر

چكديلر هر چند يوز جور و ملامت گتديلر

چيخديلار روسون ايچندن بير علامت گتديلر

يوزدو توپ ايران ديوب، شاه ولايت گتديلر

ايستدي حقدن مدد اول حيدر كرّاردن

گنجه‏لي خلقي شهادت قيلدي حقاجان فدا

كيمي مظلوم، كيمي آزاده قالوب اندربلا

هر بيري بير نوعيله يوز درده اولدي مبتلا

يادينا گلمز مگر مظلوم دشت كربلا

اي اوتانماز چرخ ظالم، احمد مختاردن

بين ايكي يوز دخي اون سكزده تاريخ زمان

كيم شهيد اولدي جوادخان چيخدي از دار جهان

چوخ پريشان اولدي حالي گنجه‏نين حدّدن يامان

گل يتيش امداده يا حق مهدي صاحب زمان

اينجي مزمي خاطرين بو درد و آه و زاردن؟⁷

سروده: دلباز اوغلي محمد عبدالرحمن آقا.

منظومه «حسن گنجه‏لي» نيز متضمن نكات جالبي مي‏باشد:

گورن، بيلن، ايشيدنلر يانسين لار

گورنه يامان اولدي حالي گنجه نين

بيزه امداد ورمز پادشاه زادا

مگر دوتولوپدر يولي گنجه نين

بايداقلري برج اوستنده قوردولار

طفيل اوشاقلاري‏هامو قيرديلار

او زمان كه جواد خاني وور دولار

ساناسان قيريلدي پلي گنجه نين

بايرام گنجه سينده قلعه‏ني آلدي

دورت يانين چوريب قليجين چالدي

آركگي قيرليپ ديشي سي قالدي

آل قانا بوياندي چولي گنجه نين

گنجه‏لي حسنم  اوره گيم آجي

«مسكو» فرصت تاپوب چالدي قليجي

شمس‏الدينلو، قزاق، بزچلولار ، گرجي

تالادي قالمادي مالي گنجه نين⁸

روس‏ها پس از استيلا بر گنجه، روشنفكران و رهبران خلق و مردم تحصيل كرده را به شرق روسيه تبعيد كردند. مصطفي بيك عارف يكي از شعراي نامي و مورد احترام مردم بود كه با نصيب سلطان شمس الدينلو جزو تبعيد شدگان بودند. اين مرد عارف ونامي سي ساله، در ديار بيگانه به حال حسرت و اضطراب و گمنامي جان سپرد. منظومه دل‏گدازي به نام «آغلارام» در 19 بند، درباره شوربختي و خاطرات تلخ و احساسات رنج‏آور خود در ايام غربت و دوري از وطن سروده است. چند بند نقل مي‏شود:

فكر ايليه ريم، بير بيردوشور ياديما

يار و همدم، دوست ياران لار آغلارام

دولار ديده‏لريم اشك آل ايله

گوز لريمدن آخار قانلار، آغلارام

نامه يازديم يارا باد صبادن

درددليم اظهار اتديم هوادن

دوشموشم آواره ايل دن اوبادن

ايتير ميشم خان و مانلار، آغلارام

گوروم دونسون بويله دوران زمانلار

ترك ايليوب باغلاريني، باغبانلار

خزان توكوپ سولوپ گل و ريحانلار

سارالوپدر گلستانلار ، آغلارام

داد ايله رم ، يه تن يوخدور فريادا

درديم اولور گوندن گونه زيادا

آغلارام هر زمان دوشنده يادا

بيزيم قزاق، قهرمانلار، آغلارام

داد ايله رم، يه تن يوخدور فريادا

درديم اولور گوندن گونه زيادا

آغلارام هر زمان دوشنده يادا

بيزيم قزاق، قهرمانلار، آغلارام

قالدي پايدار بزچلونن بيگلري

ميدان گوني بيربيريندن ييگيت‏لري

مهمان كارشوسنا مرد كلمك لري

ياديما دوشنده آنلار، آغلارام

ديار غربتده گوزلريم گريان

خاطريم شكسته، گونلوم پريشان

كلير خيالما دوشر ناگهان

اوگور دوگوم نوجوانلار، آغلارام

غرق اولوركشتي لراشكين سيلنده

ياشيل باشلار اوينار چشمم گولنده

اسير اولدوم بني اصفر(روس) الينده

آغلارام اي مسلمانلار، آغلارام⁹

بعد از استقرار روس‏ها در گنجه، مردم در نهايت پريشاني به سر مي‏بردند و خاطره جنگ جوادخان را فراموش نمي‏كردند. آنان ضمن تشريح مصائب خود، آرزو داشتند كه اوغورلوخان فرزند جوادخان كه در ايران بود بدان شهر حمله نمايد و انتقام مظلومان را از ظالمان مهاجم بگيرد. چكامه زير با عنوان «گنجه قيرقيني» سروده ديگري است از عبدالرحمن آقا دلباز اوغلي، با تخلص شاعر:

اي غازيلر گلدي قضادن بلا

بيراولماز مصيبت دوران ايلدي

يوز وردي غوغاي دشت كربلا

روس گنجه شهريني ويران ايلدي

گنجه خلقي اولدي خاك ايله يكسان

بوياندي قلعه‏سي اولدي قزل‏قان

گوردي ملك‏لر حوريله غلمان

عرض يوزنده آه و فغان ايلدي

جوادخاندان اولدي ملك‏لر راضي

پوزولماز قضادن يازيلان يازي

خبردار اولمادي جنگاور غازي

نه‏بير كمك شكي شيروان ايلدي

قيرديلار عالمي، معصوم جانلاري

توكدولر مسجده سيّد قانلاري

اونلارين ناله‏سي، آه افغانلاري

دوتدي عرشين يوزونو دومان ايلدي

«شاعر اوندا مظلوم اولان جانلارين

خلق ايلر ديوانين اول يامانلارين

من ده حيراني يم اول زمانلارين

گوروم «اوغورلوخان» ديوان ايلدي¹⁰

فتحعلي شاه در آن موقع، از گرفتاري‏هاي مردم گنجه خبر داشت و از دست دادن آن شهر آباد و تاريخي را ناگوار و تحمل ناپذير مي‏دانست. براي نجات مردم درمانده، در اوايل سال 1219 هـ . ق عباس ميرزا را با 30 هزار نفر قشون به آذربايجان فرستاد. همدستي حاكم ايروان با روس‏ها و آمدن فاتح گنجه به نخجوان و ايروان و جنگ با قواي ايران، مانع پيشروي عباس ميرزا به قفقاز شد و يك سال طول كشيد، تا اين كه در سال 1220 هـ . ق عباس ميرزا تجهيز قوا نموده و عزم تسخير گنجه كرد.

بنابه نوشته عبدالرزاق دنبلي، نايب السلطنه پس از برخورد با قواي ايشپخدر در كرانه رود ترتر گنجه و محاصره قلعه شهر، اردوي ايران را در خارج شهر مستقر ساخته و آماده ادامه پيكار مي‏شود. در اين موقع حادثه‏اي اتفاق افتاد:

... در اين اثنا خبري كه مانند صبح كاذب از راستي فروغي نداشت در ميان مسلمين گنجه انتشار يافت كه: اردوي ظفر شكوه به فرمان نايب السلطنه در جناح حركت مي‏باشد. اين خبر بي‏اصل در ميان ايشان به يكديگر سرايت كرد علي الغفله صغير و كبير و برنا و پير ايشان از مرد و زن سراسيمه و پريشان حال از شهر بيرون آمدند و خود را به اردو رساندند.

... شاهزاده جوان بخت اهالي شهر را بر دواب اصطبل و قاطرخانه و شترخانه سركار وسعت مدار و اسب‏هاي سپاه سوار، احمال و اثقال آنها را بار كرده در مقدمه موكب والا روانه شمكور كه در چهار فرسخي شهر گنجه واقع است، نمودند. و شب را در نيم فرسخي شهر اقامت فرمودند. روز ديگر از آنجا حركت و به منزل شمكور تشريف برده اهالي گنجه را كه از مسكن مألوف كوچانيده بودند از نوال عطا و مرحمت بي‏دريغ حصه و بهره رسانيدند، و از آن منزل به منزل زكم نزول اجلال فرمودند. چون محافظت پنج ششهزار خانوار گنجه و عيال و اطفال ايشان در اردوي ظفرنشان نهايت تعذر داشت، لهذا از فرط مروت و مرحمت ذاتي تمامي آنها را مصحوف پير قلي خان و محمد علي خان قاجار فرمود كه از راه حسن سو روانه ايران و از آنجا مأمور تبريز فرمودند.¹¹

از زمان شاه عباس اول تا اين تاريخ، در عرض 220 سال، اين دومين بار بود كه اهالي گنجه حكومت بيگانه و فرمانبرداري از عثماني و روس را نپذيرفته و با تخليه و ترك شهر از انسان و دواب و اموال، روي به آذربايجان آورده، خدمت و تابعيت ايران را با دربدري و پريشاني با جان و دل مي‏پذيرند.

مورخ قاجار گزارش خود را درباره پناهندگان گنجه بدين سان تكميل مي‏نمايد.

... از نتيجه بأس و سطوت و ضابطه سياست و حراست نايب السلطنه آنكه: چون اهالي گنجه به نحوي كه مرقوم شد سراسيمه و پريشان حال احمال و اثقالي كه برگرفتن آن مقدور بود با خود برداشته به اردو پيوستند، نايب السلطنه در محافظت اموال و عيال و اطفال ايشان به مرتبة اهتمام مي‏فرمودند كه از خوف سياست ملوكانه احدي از آحاد لشكر و اميري از امراي سپاه ظفر پناه را قدرت و ياراي آن نبود كه دست به اسباب و مايحتاج آنها رساند چه جاي سيم و زر. و از جمله كيسه ممهوره كه مشحون به دو هزار اشرفي و از مال يكي از اهالي گنجه بود يكي از غلامان درگاه با عز و جاه جسته بود، بدون اينكه مهر كيسه تغييري يافته باشد با همان مهر و نشان آورده تسليم صاحبش نمود. به علاوه بعد از ورود ايشان به تبريز، خاقان معدلت گستر مبلغي خطير از سيم و زر به صحابت ملاملك محمد قاضي عسكر در وجه انعام ايشان ارسال فرمودند كه از قرار فرمان شاهي آورده در تبريز به صغير و كبير ايشان تقسيم نمود.

بدين ترتيب ، ناله و افغان مردم ستمديده و پريشان گنجه، به رهائي و رفاه انجاميد.

در سال 1224 هـ . ق ، شاهزاده محمد علي ميرزا، عده‏اي از ايلات بزچلو را كه در محاربه روس‏ها باعث خرابي گنجه شده بودند گوشمال داد و مطيع دولت قاجار ساخت. و در همين سال عباس ميرزا به گوگجه و گنجه دوباره لشكر كشيد، و ايلات و طوايف بي‏شماري از شهرهاي شيروان و قراباغ به كرانه‏هاي ارس كوچ كردند و نشيمن يافتند. به نوشته تاريخ قاجاريه: «... اوغورلوخان گنجه، چندين دفعه به تاخت حدود گنجه رفته چندي از سالدات طعمه شمشير نموده ايل ايرماوي گنجه كه از ايلات معتبر آنجا و به غايت متمول بودند بالكليه كوچيده به طرف شرور و نخجوان آمدند.»

ايل معروف بزچلو گنجه، كه در منابع تاريخي و منظومه‏هاي شعراي گنجه، به كرّات از آنها ياد شده است، پس از كوچ به ايروان، قراپاپاق ناميده شدند و چند سالي در آن نواحي به سر بردند. سپس ايل و اولوس مزبور به دستور دولت به رياست و سرداري «نقي خان»، از طريق اواجيق به سلماس كوچ كرده و از آنجا به سلدوز رفتند. محال سلدوز از سال 1237 هـ . به بعد، نشيمنگاه ايل قراپاپاق شده است.¹²

پي‏نوشت‏ها:ــــــــــــــــــ

1.‏ عبدي بيك شيرازي (نويدي). تكملة الاخبار. به اهتمام دكتر عبدالحسين نوائي، تهران: ص 118.

2. Kirzioglu, fahrettin. Osmanlilar in Kafkas – Ella ri ni fathi, Ankara, 1976. p. 268,269.

3. فلسفي، نصرالله. زندگاني شاه عباس اول. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1347. ج1، ص 149.

4. محمد طاهر وحيد قزويني. عباسنامه. به تصحيح و تحشيه ابراهيم دهگان. اراك : 1329. ص 334.

5. دولت آبادي، عزيز. سرايندگان شعر پارسي در قفقاز. تهران: انتشارات بنياد موقوفات دكتر محمود افشار يزدي، 1370. صص 255 ـ 263؛ تذكره نصر آبادي. ص 25 و 26.

6. دنبلي، عبدالرزاق. مآثر سلطانيه. به اهتمام غلامحسين صدري افشار. تهران: انتشارات ابن سينا، چاپ دوم، ص 109.

7. Caferoglu, A. “Azeri edeliyatinda istiklal mucadelesi izleri”

Azerleayean yart Bilgisi

Sayi: 8-9 , 1932. S: 299-303

8. Caferoglu , S. ibid. p. 296.

9. Wekilli, M. Siirgunde Sairlerimiz”

Azerhaycan ynrt Bilgisi.

10. Caferoglu, A. Op. Cit.,p.297.

درباره جنگ جوادخان با روس‏ها از مقاله: «Gencenin 150 Nci Sukut yil donumu,» محقق ترك «ميرزابالا» مندرج در شماره 37 جلد چهارم آذربايجان يورت بيلگيسي سال 1954 استفاده شده است.

11. دنبلي، عبدالرزاق. همان مأخذ،  ص 145 و 155.

12. رضوي، مهدي. ايل قاراپاپاق. (مونوگرافي) ناشر: مؤلف، 1370. ص 22 و 23.

ميرزا رشيد اديب الشعرا. تاريخ افشار. به كوشش محمود راميان، پرويز شهريار افشار... تبريز: 1346. ص 382و 384.